De ING Kunstcollectie
een collectie in beweging

De kunstcollectie van ING is een collectie, die bij een breed publiek bekend is en zowel nationaal als internationaal een enorme waardering geniet. Veel mensen weten dat de bank al jaren actief is op het gebied van het verzamelen van hedendaagse, Nederlandse figuratieve kunst en dat het inmiddels een aanzienlijke collectie heeft opgebouwd. Veel minder mensen weten dat deze collectie door de tijd heen enorm in beweging is geweest en dat er gedurende de afgelopen jaren 10.000 werken uit de collectie zijn 'ontzameld'.

door Damiët Kuin

In 1974 opent de NMB (Nederlandsche Middenstands Bank) een nieuw hoofdkantoor in de luxueuze componistenwijk in Amsterdam Zuid. De heer J.F.H. Wijsen, destijds directeur van de bank en daarnaast fervent kunstliefhebber, vroeg zijn gasten voor de opening van het nieuwe gebouw een kunstwerk mee te nemen. Deze kunstwerken vormen de basis van een belangrijke bedrijfs-kunst-collectie. In de eerste jaren, na 1974, is er nog geen sprake van een vastomlijnd kunstbeleid. Wijsen laat zich in zijn aankopen voor het bedrijf vooral leiden door smaak en gevoel. Wel stelt hij een medewerker aan: de heer Piet Hoenderkamp, welke een duidelijke voorkeur heeft voor figuratieve kunst. In 1978 houdt Sacha Tanja, destijds secretaresse van de Raad van Bestuur, een enquête onder de medewerkers van de bank, waaruit blijkt dat figuratieve kunst door de werknemers het meest gewaardeerd wordt.

Harry van der Woud, 'Seance met eierschaal', 2004, olie-, acrylverf, inkt en eierschaal op doek, 148 x 149 cm.

Aangezien de bank haar werknemers op een positieve manier wil inspireren met kunst en met het oog op eenduidigheid van de kunstcollectie in de toekomst, wordt er vanaf dat moment voor gekozen om het verzamelbeleid te richten op Nederlandse hedendaagse figuratieve kunst. De keuze voor hedendaagse kunst komt voort vanuit de sociale, maatschappelijke betrokkenheid van de bank en vanuit de wens om jonge kunstenaars te stimuleren en zo een bijdrage te leveren aan het Nederlandse kunstklimaat. Om de professionaliteit van de kunstcollectie te onderstrepen, wordt er in 1982 een kunst medewerkercommissie in het leven geroepen die later uitmondt in de afdeling Kunstzaken, aangestuurd door Sacha Tanja.

Door verschillende fusies en overnames worden er in de loop van de tijd belangrijke kunstcollecties van andere bedrijven samengevoegd met de collectie van de NMB. In 1991, na de fusie tussen de NMB Postbank Groep en Nationale-Nederlanden, is de huidige ING Bank en de ING Collectie Nederland, die zich nog steeds voornamelijk richt op Nederlandse figuratieve kunst, een feit. De fusie in 1998 met Bank Brussel Lambert (BBL), de overname van Barings Bank in 1995, het meerderheidsbelang in ING Bank Slaski en Seguros Comercial América in 2001, zorgt voor de toevoeging van een aantal internationaal belangrijke kunstcollecties. De kunstcollectie van de ING Groep bestaat dus uit een aantal deelcollecties, die vanuit de eigen vestiging beheerd worden onder toeziend oog van het grote moederbedrijf in Amsterdam. De Belgische collectie is met name gericht op internationale avantgarde kunst, de Poolse collectie op hedendaagse videokunst, de Engelse collectie op 19e eeuwse portretten en de Mexicaanse collectie op 20e eeuwse Mexicaanse kunst.

In 2004 wordt de afdeling Kunstzaken door de internationale ontwikkelingen binnen de bank door Annabelle Birnie voortgezet in de afdeling Art Management, van waaruit alle activiteiten op het gebied van aankopen, het organiseren van tentoonstellingen, evenementen en symposia worden gecoördineerd. Op het hoogtepunt, in 2007 telt de collectie in haar totaliteit uit 25.000 werken, verdeeld over 1300 locaties wereldwijd.

De Nederlandse collectie: doelstelling en zichtbaarheid
Door middel van de kunstcollectie wil de ING kunst en cultuur toegankelijk te maken voor een groot publiek. Daarnaast is het bijdragen aan een stimulerende werkomgeving een belangrijke onderliggende doelstelling. Aangezien medewerkers vaak lange tijd achtereen in dezelfde ruimte werken, is het belangrijk dat deze ruimte stimulerend is en het creatief denken zo veel mogelijk bevordert. Medewerkers mogen daarom zelf een kunstwerk voor hun eigen werkplek uitkiezen. ING Nederland hanteert inmiddels 36 jaar een vast omlijnd verzamelbeleid: hedendaagse figuratieve kunst van Nederlandse of in Nederland woonachtige kunstenaars. Het begrip hedendaagse figuratie is breed en kent een verscheidenheid aan stromingen, media en kunstenaars. De ING Collectie geeft een representatief overzicht van ontwikkelingen op het gebied van expressieve, impressionistische en realistische Nederlandse figuratie.

Het beginpunt van de ING Collectie Nederland wordt gevormd door het magisch realisme uit de jaren '30. Carel Willink, Pyke Koch, Wim Schuhmacher, Dick Ket en Raoul Hynckes werkten tijdens het interbellum onafhankelijk van elkaar in een nieuwe realistische stijl. Kenmerkend voor deze stijl is de koppeling tussen het weergeven van de werkelijkheid met een aan de fotografie grenzende exactheid, en het in de voorstelling samenbrengen van elementen in een onwaarschijnlijke samenhang en een onnatuurlijke context. Vele hedendaagse kunstenaars die figuratief werken, zoals Matthijs Röling, Barend Blankert en Frans Stuurman, zijn in hun werk in meer of mindere mate verwant aan het magisch realisme. ING wil een zo compleet mogelijk overzicht aanleggen van Nederlandse figuratieve kunst vanaf de 20ste eeuw.

Wout Berger, 'Ruigoord 3', 2003, C-print, 120 x 150 cm

Naast magisch realisme omvat de collectie ook kernwerken van realistisch, expressionistisch en impressionistisch werkende kunstenaars. Portretten van Piet van den Boog, Annemarie Busschers, Philip Akkerman en Iris van Dongen behoren tot de kern van de ING Collectie, evenals de werken van de hedendaagse kunstenaars als Matthijs Röling, Barend Blankert, Douwe Elias, Peter Hartwig, Pieter Pander, Michael Ryan, Erik Andriesse, Michael Raedecker, Gé-Karel van der Sterren, Jan Worst, Koen Vermeule en Tjebbe Beekman. De kunstwerken zijn verdeeld over 900 kantoorpanden in Nederland.

Om de kunstcollectie zichtbaar te maken voor een groot publiek organiseert ING tal van tentoonstellingen en symposia, geeft zij catalogi uit over bepaalde kunstenaars of kunststromingen en geeft zij geregeld kunstwerken in bruikleen aan musea, zowel nationaal als internationaal. Onlangs werden bijvoorbeeld de werken 'Sceance met Eierschaal' van Harry van der Woud en 'Stoel' van Barend Blankert in bruikleen gegeven aan het Franse Museum L.A.C. in Sigean. Sanne ten Brink (senior curator): "De ING wil op deze manier graag kunstenaars promoten en hen een platform bieden. Opvallend is dat kunstenaars, nadat zij in het buitenland hebben geëxposeerd, vaak direct meer hits krijgen op hun website. Zij genereren op deze manier bekendheid bij buitenlandse kunstliefhebbers en verzamelaars."

Ook het gebruik van social media, Facebook, LinkedIn en Twitter, maakt dat de ING collectie bekend is bij een groot publiek. Op deze websites worden door de medewerkers van de afdeling Art Management berichten geplaatst over onderwerpen en activiteiten, gerelateerd aan de kunstcollectie van ING. Dit zijn bijvoorbeeld berichten over tentoonstellingen en beurzen, die mogelijke interessant zijn voor liefhebbers van de collectie maar ook berichten over projecten op het gebied van culturele sponsoring waaraan kan worden deelgenomen. Het doel van het gebruik van social media is het vergroten van de zichtbaarheid en de toegankelijkheid van de collectie, het delen van kennis en het leveren van een podium aan kunstenaars.

Verzamelen en Ontzamelen
Door de jaren heen is de kunstcollectie van ING uitgegroeid tot een collectie bestaande uit 25.000 kunstwerken, te veel om te kunnen plaatsen op de verschillende locaties. Hierdoor beland een te groot deel van de kunstcollectie in het depot, onzichtbaar voor werknemers en publiek. Door de op handen zijnde splitsing van het bankonderdeel en het verzekeringsonderdeel van ING en de hieruit voortvloeiende herinrichting van de kantoorpanden, wordt er door de afdeling Art Management kritisch naar de in de collectie aanwezige kunst gekeken. Hieruit komt naar voren dat een aantal kunstwerken niet meer past bij het collectiebeleid, omdat de kunstwerken en/of de kunstenaars oververtegenwoordigd zijn in de collectie of omdat de kunstwerken onvoldoende representatief zijn binnen de ING collectie. Er wordt vervolgens nagedacht over mogelijkheden om deze kunstwerken uit de collectie te ontzamelen.

Een eerste project om een deel van de collectie te ontzamelen, is de ICN Museumveiling op eBay. Het Instituut Collectie Nederland (ICN) is partner voor de ING op het gebied van kennis met betrekking tot ontzamelen. Bij het veilingproject wordt dan ook gebruik gemaakt van de, door het ICN opgestelde, Leidraad voor het Afstoten van Museale Objecten (LAMO). Eén van de richtlijnen uit de Leidraad is dat een culturele instelling onderzoekt of een af te stoten object herplaatst kan worden in een andere culturele instelling. In lijn met de LAMO zijn de te ontzamelen kunstwerken van de ING daarom eerst gedurende twee maanden aangeboden aan musea en kunstenaars via de herplaatsingsdatabase van het ICN. Een sculptuur van Frans Peeters is hierdoor succesvol herplaatst bij de gemeente Schijndel. Nadat het object is gerestaureerd heeft het een plaats gekregen bij de entree van het gemeentehuis van Schijndel Ook bij het Landbouw Museum in Earnewald en bij de Gemeente Wassenaar is werk herplaatst.

Philip Akkerman, 'Zelfportret, no. 69', 2002, olieverf op paneel, 40 x 35 cm.

De veiling van de overige te ontzamelen kunstwerken op eBay heeft vervolgens één jaar in beslag genomen. Wekelijks werden er 50 kunstwerken op de site geplaatst, van gemiddeld 200 euro, die gekocht konden worden door geïnteresseerde particulieren. De opbrengst van de veiling, 150.000 euro, komt ten goede aan Chances for Children, een wereldwijd ontwikkelingsprogramma van Unicef dat zich inzet voor onderwijs aan kinderen in landen als Brazilië, Ethiopië en India. Voor dit bedrag kunnen 5000 kinderen 1 jaar lang naar school. De ING wil op deze manier een positieve bijdrage leveren op het gebied van maatschappelijke verantwoordelijkheid.

Door de jaren heen heeft de afdeling Art Management vele medewerkers van de bank teleur moeten stellen wanneer zij kwamen informeren naar de aankoop van het kunstwerk op hun werkkamer. Hierdoor is het idee van ontzamelen van kunstwerken door middel van een kunstverkoop voor medewerkers geboren. In een afgehuurde ruimte in Duivendrecht worden in een zestal verkooprondes kunstwerken tot 250 euro, waarvan het merendeel grafiek betreft, verkocht. Medewerkers worden van te voren geïnformeerd over de kunstenaars die tijdens de verkoop vertegenwoordigd zijn. Zij weten echter niet met welk werk de kunstenaars vertegenwoordigd zijn. Elke genodigde krijgt twee stickers om deze te plakken op de werken die hij/zij wil aanschaffen. Op deze wijze krijgt iedere medewerker de kans om een of twee kunstwerken aan te kopen. Ten Brink: "Medewerkers stonden zeker een uur voor de verkoop te wachten op de stoep, zoals je ook ziet bij de Dolle Dwaze Dagen van de Bijenkorf. Hieraan kun je zien hoe betrokken medewerkers zijn bij de kunstcollectie van het bedrijf." De opbrengst van de personeelsveiling krijgt een culturele bestemming.

Op 17 december 2010 wordt het eerste kunstwerk uit een reeks schenkingen van kunstwerken aan zorginstellingen symbolisch overhandigd aan het bestuur van het Martini ziekenhuis te Groningen. Bestuursvoorzitter Hans Feenstra van het Martini Ziekenhuis is zeer verguld met de nieuwe aanwinsten op de collectie: "In een ziekenhuis heeft kunst een belangrijke functie. Het geeft patiënten en bezoekers ruimte voor verbeelding en biedt herkenning, troost en rust. Wij besteden daarom met zorg aandacht aan onze exposities en bijzondere kunstprojecten. De schenking van de ING is een waardevolle aanvulling op onze collectie beeldende kunst en schilderijen." Afgelopen maand werden veertig kunstwerken aan het Zuwe Hofpoort Ziekenhuis in Woerden overhandigd. Dit ziekenhuis was de laatste zorginstelling op rij, waaraan de ING een deel van haar kunstcollectie heeft geschonken. De kunstpakketten, die voor de drieënzestig zorginstellingen werden samengesteld, bevatten meer dan 2000 werken, waaronder veel werk van bekende Nederlandse grafici zoals Jeroen Hermkens, Vincent van Ojen, Marcel Schellekens en Rolf Weijburg.

Eerder in 2010 schonk de ING al 273 werken van 51 kunstenaars uit de collectie, met name schilderijen, aan het Drents Museum. Er was al langere tijd sprake van een samenwerkingsverband met dit museum, dat een van de belangrijkste verzamelingen Nederlandse figuratieve kunst bezit. Ten Brink: "Door de samenwerkingsprojecten die we eerder waren aangegaan met het museum, konden we vertrouwen op de expertise van de medewerkers van het museum. We wisten dat de werken goed ondergebracht zouden worden. Het was voor ons daarom een logische plek om een deel van de werken uit de ING Collectie onder te brengen. ING levert op deze manier een bijdrage aan het Nederlandse cultureel erfgoed."

De familie Pijpers. Trotse bezitters van drie kunstwerken uit de ING Collectie gekocht bij de ING personeelsverkoop in Duivendrecht.

Zowel bij de schenking van werken aan het Drents Museum als bij de schenkingen aan de zorginstellingen, is gekeken naar de collecties van de instellingen en welke werken uit de ING collectie daar op hun plek zouden zijn. Overigens heeft de ING van bijna alle kunstenaars, waarvan werk is ontzameld, ook werk behouden voor de eigen kunstcollectie. Ten Brink: "Sommige kunstwerken behoren misschien niet direct tot de kerncollectie van de ING, maar zij representeren wel een belangrijke ontwikkeling of tijdsgeest binnen de kunstcollectie."

Op mijn vraag of ze na deze 'ontzamelingsacties', in totaal hebben 10.000 kunstwerken een andere bestemming gevonden, bang is dat er meer werk zal worden afgestoten door de bank, bijvoorbeeld in geval van financiële crisis, antwoord ze ontkennend. Ten Brink: " Zowel de directie als medewerkers van ING zijn zeer betrokken bij de kunstcollectie. Zij zetten zich in voor projecten en initiatieven op het gebied van kunst en cultuur, zowel binnen als buiten ING. De kunstcollectie is daardoor zeer stevig verankerd binnen het bedrijf."

Ter afsluiting
De kunstcollectie van ING is door de jaren heen dus enorm in beweging geweest. Het verzamelbeleid van de bank is echter nooit veranderd, dit is van het begin af aan gericht geweest op hedendaagse, nationale figuratieve kunst. Met een kritische blik hebben de medewerkers van de afdeling Art Management de collectie in de afgelopen jaren onder de loep genomen en ontdaan van overbodige aanwas. Hierbij zijn zij heel kundig en respectvol omgegaan met zowel de kunstwerken en de kunstenaars als de collectie zelf.

Kunstwerken of kunstenaars die passen bij het collectiebeleid of die een belangrijke periode van het verzamelen belichten, zijn behouden voor de collectie. Kunstwerken of kunstenaars die oververtegenwoordigd zijn in de collectie of onvoldoende representatief, zijn ontzameld. Een deel van de kunstwerken is verkocht ten bate van Unicef en een nog nader te bepalen culturele bestemming. Een ander deel is geschonken aan musea en zorginstellingen. Met deze manier van ontzamelen heeft ING laten zien dat zij met de kunstcollectie niet uit is op bedrijfsmatig gewin. Zij wil juist een positieve bijdrage leveren aan het Nederlandse kunstklimaat en Nederlandse kunstenaars ondersteunen en een podium bieden, zowel binnen als buiten de landsgrenzen. Daarnaast wil ze haar expertise delen met een zo groot mogelijk publiek.

Dit is het zesde artikel uit een serie over bedrijfscollecties van Damiët Kuin. De vorige afleveringen stonden in Het Beeldende Kunstjournaal 2010-nr.2, 3 en 5 en 2011-nr.1 en 2.

Damiët Kuin studeerde Algemene Cultuurwetenschappen (BA) en heeft de master voor Museumconservator afgerond. Zij maakte ook de foto's bij dit artikel.