Roger Raveel, even terugschouwen
op 70 jaar schilderen en tekenen

Het Museum voor Moderne Kunst Arnhem (MMKA) nodigde de internationaal bekende Belgische schilder en tekenaar Roger Raveel uit voor een grote overzichtsexpositie van zijn werk. Dit ter gelegenheid van zijn 90e verjaardag. Het werd een verslag van 70 jaar schilderen en tekenen; een zoeken naar de kern van zijn beeldtaal.

Door Wim Adema

Jaar in jaar uit werkte Raveel aan een groot oeuvre, dat terugschouwend een verbinding kan vormen met een Nieuwe Visie maar ook met verstilde lyrische abstracte momenten. Hij volgde een eigenzinnige en consequente weg als beeldend kunstenaar. Meer dan 120 schilderijen en unica op papier uit openbare en particuliere collecties in Nederland en België, alsmede een groot aantal werkstukken uit het Roger Raveelmuseum te Machelen-aan-de-Leie, tonen in het MMKA de geschiedenis van een creatief en kritisch kunstenaarsbestaan.

Roger Raveel, 'De Schilderijenoptocht van 1978 te Machelen', olieverf op doek, 2 x 4 m, 1978. Collectie MMKA.

'De plastische taal is volgens mij van uiterst groot belang om veel van het onderbewuste in het bewuste te brengen.'

Kijken naar de werkelijkheid
De attributen van zijn dagelijkse leven vormen voor Roger Raveel de inhoud van zijn verbeelding. Het dorp Machelen-aan-de-Leie in Vlaanderen is altijd zijn enige woonplaats gebleven. Hoewel hij zeker gereisd heeft, bleef het dagelijkse leven in Machelen het centrum vormen van zijn bestaan. Samen met zijn vrouw Zulma, hun woonhuis, het atelier, de straten van het dorp, de mensen, hun dagelijkse bezigheden en het omringende landschap, maar vooral de hem omringende voorwerpen vormden de schakel tussen het canvasdoek, het tekenvel en de kunstenaar Roger Raveel. Eigenzinnig zocht hij naar een eigen idioom, een weergave van zijn werkelijkheid. Kijken, intens kijken, maar vooral werken aan de kern van zijn belevingen. Een Nieuwe Visie op de werkelijkheid ontstond; een schilderkunstig avontuur dat hij deelde met Reinier Lucassen, Alphons Freijmuth, Raoul de Keyser en Etienne Elias. Maar hij bleef vooral alleen. Reizend naar het niet zichtbare, het intuïtieve. Herkenning vond Raveel in het werk van Vincent van Gogh. Bij deze schilder ontdekte hij een zuivere expressie van onvermengde kleuren, een grote intensiteit van werken en een verlangen om binnen te dringen in het wezen van materie.

'Het verschrikkelijke mooie leven'
Dit geschilderde drieluik uit 1965, een olieverfschilderij met mixed media, is een assemblage waarvan ook levend materiaal deel uitmaakt. In dit geval vormt een vogelkooi met levende kanaries een onderdeel van de compositie. Het is een bizarre ervaring. Een onwaarschijnlijke vermenging van verbeelding en realiteit. Het kanariegefluit, het heen en weer springen van vogels geeft een surreële beleving aan de kijker. Het leidt af van het geschilderde drieluik en tegelijk vervolmaakt het een geschilderd beeld. Men zoekt als kijker naar een verbinding met de geschilderde kleuren en de structuur van de compositie. Roger Raveel lijkt de werkelijkheid onlosmakelijk te willen verbinden met zijn schilderkunstig avontuur. Een Nieuwe Visie? Er zijn meer schilders geweest die binnen de context van hun canvasdoek voorwerpen uit het dagelijkse bestaan hebben geïntegreerd in hun schilderijen. Robert Rauschenberg en Julian Schnabel bijvoorbeeld. Maar toch heeft Raveel onmiskenbaar in het drieluik uit 1965 een persoonlijk en poëtisch antwoord gevonden.

Roger Raveel, 'Het verschrikkelijke mooie leven', 1965, olieverf op doek en mixed media, 150 x 445 cm (drie delen), Unibreda, Antwerpen.

Maar waarom roept de titel 'Het verschrikkelijke mooie leven' zoveel vragen op? De kanariekooi vormt namelijk tegelijkertijd een idyllisch als een verontrustend beeld. Rondom de kanaries loert op het schildersdoek een sluipende kater, terwijl verderop een witte meeuw de vrijheid opzoekt. Het lijkt een metafoor te zijn voor een leven dat mooi en tegelijk verschrikkelijk is. Zijn wij als mens namelijk niet blijvend gevangen binnen onze eigen realiteit, onze eigen vogelkooi? Een gevaarlijke werkelijkheid die Roger Raveel misschien ook doorlopend aanzet tot schilderen en tekenen. Men kan in Raveels werk vaak een groot onderhuids spanningsveld signaleren. Het schilderij 'Vier paaltjes in mijn tuin' uit 1948 is mogelijk reeds een vroeg voorbeeld hiervan. Haar plastische taal lijkt het bewuste met het onbewuste te willen verbinden.

'Landweg tussen het koren'
is een werk uit 1955. Gemaakt met potlood, inkt en dekverf op papier ontstond reeds vroeg een verontrustend beeld. Een breed grijs korenveld wordt aan de horizon ritmisch onderbroken door zwart opgezette korenschoven. Donkere schaduwen, dreigend van karakter en een landweg in het midden overbruggend. Het is bijna abstract en expressionistisch van karakter. Het is een beeld dat ongemerkt in mijn herinnering terugkomt. Ik zag het helaas niet terug in Arnhem. Ook 'Aardappelrooimachine' uit 1962 geeft een onthutsend aanblik van lineaire vormen en chaos. De verwerking van de aardappels ontaardt in heftige en oncontroleerbare bewegingen. Potlood, inkt en acryl op papier suggeren een draaikolk van vernietiging. Vullen zij het beeld aan van 'Het verschrikkelijke mooie leven'? Machelen-aan-de-Leie verschaft Rogeer Raveel ogenschijnlijk een rustgevende structuur, maar zijn schilderijen en tekeningen vertellen een ander verhaal. Klaarblijkelijk wordt onze waarneembare werkelijkheid verstoord door visuele en mentale stoorzenders.

'Ik mikte hoog--ik wilde iemand zijn die zijn tijd in zich opneemt en uitkristalliseert--ik wilde het gevoel hebben dat je dingen aanpakt die nog niet gedaan zijn, dat je iets toevoegt.'

Het magische vierkant
In veel schilderijen van Raveel ontmoet men een vierkant. Soms als een grijze vlek, dan weer als een begrensd wit vlak met een stevige zwarte omlijning. Maar altijd bedoeld als een ruimtelijke interventie. Haar oppervlakte lijkt op een rustpunt temidden van een nieuwe rangschikking van landschap, mensen en voorwerpen. Dit doet denken aan een plek om te mediteren; er is een suggestie van evenwicht. Soms is de kleur dieprood, omringd met giftig groen, maar vaak is het wit of grijs. Raveel noemt dit ook zijn witte schaduw. 'Een wit vierkant in een blauwe dag' uit 1959 toont een harmonie tussen een blauwe en groene compositie, waarin een kleine witte ruimte het licht weergeeft van de zon. Dit schilderdoek doet mysterieus, atmosferisch en poëtisch aan. Het vierkant vormt een menselijk herkenningspunt temidden van een verontrustend universum.

Gezichten, chaos en zwarte lijnen

In het werk van Roger Raveel kan men ook een ander opmerkelijk fenomeen waarnemen. Vaak zijn de gezichten van de getekende en geschilderde mensen onherkenbaar. Er is geen referentiepunt voor de kijker. Een abstractie van kleurvlakjes of gekraste lijntjes domineert. De gezichten lijken aangetast en tonen chaos. 'De dubbende boer' uit 1953-1956 is zo'n voorbeeld. Kleurblokjes bepalen de expressie van het gezicht. De constructie, de gezichtslijnen zijn weggelaten. De nadruk ligt op de houding van de boer. Het gedeformeerde gezicht roept een aparte visuele spanning op bij de kijker. In feite trekt het direct de aandacht en verwart. Zwaar opgezette zwarte verflijnen kunnen soms de contour van een hoofd versterken. Die sterk aangezette lijnen vindt men meer terug in zijn werk. Zoals bij de 'Stier' uit 1957. Deze zwarte lijnen geven de kop van de stier een extra ruimtelijke dimensie. Het definieërt in feite de opzet van de compositie. De abstrahering van het gezicht blijft een opmerkelijk beeldelement in het werk van Raveel.

Roger Raveel, 'Bevierkant zelfportret', 1976 - 1977, inkt en gouache op papier, 36 x 27 cm, eigendom van de kunstenaar.

Nieuwe sleutelwerken
In de expositiepublicatie van het MMKA worden twee schilderijen als sleutelwerken van Roger Raveel genoemd, te weten: 'Het verschrikkelijke mooie leven' (1965) en 'De schilderijenoptocht van 1978 te Machelen-aan-de-Leie' (1978). Het zijn inderdaad twee imponerende grote schildersdoeken die voor Raveel van groot belang zijn. Zij vormden aanvankelijk tijdens mijn bezoek aan deze expositie een leidraad. Gaandeweg veranderde dat echter.Tot mijn verrassing werden andere, vaak kleinere werken belangrijker. Zij leken mij meer toegang te geven tot de essentie van Raveels teken- en schilderwerk en het ontstaan van een Nieuwe Visie op de werkelijkheid. Deze verandering begon reeds bij het prachtige vitirine-overzicht. Kleine werken, gemaakt met potlood, kleurpotlood, inkt, gouache en aquarel in de jaren vijftig, tonen reeds in zwart en wit de lijnen en vormen van een nieuwe beeldtaal, zoals bijvoorbeeld 'Het plastische gebeuren in zwart-wit en kleur' uit 1956. De heldere en tegelijk intuïtieve zeggingskracht verandert het witte tekenvel in een contrastrijk ruimtelijk vlak.

Opmerkelijk is ook 'Een vreemde hoek in een tekening' (1959). Met gouache en inkt op papier weet Raveel een krachtig beeld op te roepen van een gekromde zwarte lijn, linksonder, tegenover een amorfe witte wolk. Een omringende horizontale arcering met inkt lijkt op een ruimtelijk vangnet. Een soortgelijke ervaring kan ook ontstaan bij het schilderij 'Stoel en tafelboog' (1991). Hier vormt de lage ronde boogvorm van een tafel een rustpunt voor de open bovenkant van een stoel. Een open en zwart omlijnd vierkant domineert de bovenzijde van het doek. Toch is er een speciale harmonie in dit werk aanwezig. Bovendien is de rechterkant van het vierkant op een expressionistische wijze bijna weggeschilderd. Een ander schildersdoek 'Herfstlandschap van 1948' (1989) boeit door haar abstracte verfkracht, ruimtelijkheid, contrasten tussen kleuren en dwingende beeldtaal. Er zijn meer van dit soort werken op de tentoonstelling in Arnhem aanwezig. Stap voor stap kan men onverwachte ontwikkelingslijnen in Raveels werk ontdekken.

Het schilderij 'Open venster' (1971), een monumentaal doek van circa 2,5 bij 1,5 meter, vormde voor mij een belangrijke ervaring. Halverwege dit schilderij vormt een schuin oplopende gemarmerde vensterbank het steunvlak voor een daarboven aanwezig landschap. Compact, helder en drie-dimensionaal van compositie. Een smalle donkerogende lucht rust boven een groene weide. Een markant paaltje vormt een visuele markering. De compositie is asymmetrisch van opzet en toch vormen landschap en venster samen een harmonie met het lege witte ondervlak. Het lijkt mij moeilijk om dit schilderij nog te veranderen. Er valt niets meer toe te voegen. Ongemerkt waren zij voor mij nieuwe sleutelwerken geworden. Nieuwe Visie op de werkelijkheid De expositie van Roger Raveel in het MMKA is bepaald niet gemakkelijk voor de bezoeker. Zijn werken vragen enerzijds om een spontane en visuele nieuwsgierigheid, maar tegelijk ook het kunnen loslaten van vertrouwde referentiepunten.

Roger Raveel in zijn atelier in Machelen-aan-de-Leie, 2011. Foto: Henry ter Hall.

De kunstenaar nodigt uit voor een andere visie op de werkelijkheid: een Nieuwe Visie op de realiteit. Zeventig jaar lang tastte de kunstenaar de grenzen van zijn bestaan af; op zoek naar een andere plastische vormgeving. De kunstenaars Frans Piens, Jos Verdegem en Hubert Malfait waren van invloed op zijn ontwikkeling. Hij voelde ook veel verwantschap met Vincent van Gogh. Roger Raveel lijkt als een wetenschapper kleurgebruik en ritmiek te willen analyseren, maar keert altijd terug naar het intuïtieve, de witte magie en de plastische taal van het onderbewuste. De werkelijkheid die niet zichtbaar is, wil Roger Raveel dichter bij ons brengen. Als men openstaat voor dit avontuur dan kan een bezoek aan deze overzichtstentoonstelling in het Museum voor Moderne Kunst Arnhem een boeiende ontmoeting zijn.

Roger Raveel, 'Even terugschouwen', t/m 8 januari 2012, Museum voor Moderne Kunst Arnhem, Utrechtseweg 87, Arnhem. Website: www.mmkarnhem.nl.

Expositiepublikatie: 'Roger Raveel, Even terugschouwen', WBooks, ISBN: 978-90-891-0301 7, prijs: € 34,50.

Het Roger Raveelmuseum te Machelen-aan-de-Leie (B) toont permanent een groot overzicht van zijn werk. Gildestraat 2-8, Machelen-aan-de-Leie, Oost-Vlaanderen.
Website: www.rogerraveelmuseum.be.

Bronmateriaal