Geen beeld voldoet

Ter herinnering aan beeldend kunstenares Charlotte Salomon en dichteres Selma Meerbaum-Eisinger. Slachtoffers van waan en geweld.

Door Marianne van Waterschoot

Directe aanleiding voor het schrijven van dit artikel was een herhaling van de bekroonde documentaire naar aanleiding van de 65ste verjaardag van Herman van Veen. Iemand had de gedichtenbundel 'Ich bin in Sehnsucht eingehüllt' van Selma Meerbaum-Eisinger in zijn kleedkamer gelegd. Nieuwsgierig begon hij te lezen om het lang niet meer weg te leggen. Hij heeft tijdens optredens gedichten voorgelezen en op muziek gezet. Het maakte me nieuwsgierig naar dichteres en werk. Het deed me bovendien denken aan het Rilke-project. Bekende Duitse artiesten vertalen de gedichten van Rilke naar hun eigen discipline.

Ik was me in die tijd ook aan het verdiepen in het werk van Charlotte Salomon, een jonge schilderes met een zeer bewogen leven, dat net zoals dat van Selma Meerbaum-Eisinger bruusk eindigde. De koppeling was snel gemaakt: twee jonge vrouwen gebrandofferd aan de waanzin van het nationaal socialisme. Een duisternis die ik me - en met mij veel na WOII geborenen - niet kan voorstellen. Tegelijkertijd roept het huidige populisme en de radicalisering van bepaalde religieuze en seculiere groeperingen, marginalisering of zelfs demoniseren van woord en beeld een gevoel van 'déja vu' op. Is het de context van de duistere periode waarin de beide jonge vrouwen leefden, dat hun werk me zo raakt? Dat zal er zeker mee te maken hebben. Maar meer nog ligt de aantrekkingskracht in de manier van het vorm geven aan de diepste gevoelens. Die blijven universeel en tijdloos herkenbaar en de aandacht waard.

Woord en Beeld
De diaspora heeft het Joodse volk over de hele wereld verspreid, maar hun religieuze wetten en blijvend verlangen naar het oude land en Jeruzalem deed hen als volk de meest barre tijden overleven. Volgend jaar in Jeruzalem bidden Joden overal ter wereld in de Joodse paasnacht.

De grafstenen op de Joodse begraafplaats van Ouderkerk aan de Amstel zijn uniek. De tekst en de afbeeldingen op de zerken zijn namelijk bewust gescheiden. De vindingrijkheid zich toch persoonlijk te kunnen uiten en toch goed te verhouden met de wijzing in de Joodse leer, zou je heiligschennis kunnen noemen. Het is Joden namelijk bij Thora verboden te verbeelden. Zelfs de naam van God moet achter de lippen verzegeld blijven. Dat is ook bij bepaalde Christelijke groeperingen geen onbekend fenomeen.

De joodse traditie beveelt de mensen de dialoog aan. Woorden zijn uitermate belangrijk. In de joodse Schrift, de Thora, door God aan Mozes gegeven, kent een aanvulling van mondelinge commentaren van meer dan 100 Joodse geleerden. Die leerstellingen worden 'Misjna' genoemd. Ook de nazi's hebben veelvuldig misbruik van woorden gemaakt om via camouflage en misleiding de verschrikkelijke werkelijkheid achter hun ideologie te verhullen. Wat het daglicht niet verdragen kan, beweegt zich in het duister.

De Nazi-propagandamachine creëerde 'De Eeuwige Jood', een nauwelijks menselijk monster dat als een vraatzuchtig roofdier over de wereld sloop, azend op alle moois en onschuldigs. Een wezen zo verderfelijk en onmenselijk dat het vernietigd moest worden om het eigene te beschermen en zuiver te houden. Joodse kunst en wetenschap werd 'entartet' verklaard, ontaard. Sommige Duitse kunst werd ook verboden, maar de makers ervan mochten hun kunstzinnig werk niet meer uitoefenen. Joodse kunstenaars werden naar vernietigingskampen afgevoerd. Nu, achteraf, beseffen we dat 'entartet' nationalisme kan leiden tot gelegitimeerd en meedogenloos uitroeien van hele bevolkingsgroepen. Charlotte Salomon en Selma Meerbaum-Eisinger hebben elkaar nooit ontmoet, maar zijn door hun lot en hun nalatenschap in woord en beeld verwant geraakt.

Gebroken leven
Charlotte Solomon wordt in 1917 in de Weimar republiek geboren als dochter van vermogende en volledig geassimileerde Joodse ouders. Haar moeder pleegt zelfmoord wanneer ze negen jaar is. Haar vader hertrouwt met een operazangeres. Charlotte ontwikkelt zich tot een complexe, teruggetrokken, introverte jonge vrouw, ondanks het cultureel bruisende milieu waarin ze opgroeit. In 1936 gaat ze naar de kunstacademie. Ze is een sterke observator van haar omgeving en vertaalt de indrukken naar teken- en schilderwerk. Na de Kristallnacht wordt het leven voor de Joden onmogelijk in Duitsland en Charlotte wordt naar haar grootouders in Zuid-Frankrijk gestuurd. Daar produceert ze haar levensverhaal in de vorm van een serie expressionistische gouaches genaamd 'Leben? Oder Theater'.

Temidden van alle duister kan de timide Charlotte de schoonheid van de natuur blijven zien en zo tracht ze in een toekomst te geloven. Ze trouwt en is vier maanden zwanger, wanneer ze in 1943 opgepakt wordt en naar Auschwitz gedeporteerd. Vlak voor haar deportatie heeft ze het meer dan 700 pagina's tellend werk veilig kunnen stellen: 'Bewaar het goed, het is mijn hele leven!' Op de dag van aankomst wordt ze vergast. Haar werk wordt drie decennia later ontdekt en door Jürgen Sterke in Duitsland uitgegeven.

Leben? Oder Theater?
Wat is werkelijk waar en wat is slechts schijn? Wat is goed en wat is kwaad? Hoe verhoud je je als jonge vrouw met een dreiging die te overweldigend omvangrijk zal blijken te zijn? Hoe leef je? Ervaar je het leven als écht of lijkt het alsof je een rol in een wrang toneelstuk hebt toebedeeld gekregen? De kracht van de verbeelding is in staat het ondoorgrondelijke centrum van de mens te raken en ontvankelijk te maken voor het genieten van de eeuwigheidswaarde van het leven.

Edvart Munch schreef: "We should no longer paint interiors with men reading and women knitting. We should paint living people who breathe, feel, suffer and love." In 1325 autobiografische gouaches schildert en beschrijft Charlotte Salomon dat leven. Ze rangschikt het als was het een zang- of toneelspel. Niet verwonderlijk, haar stiefmoeder was een vermaard zangeres, haar grote liefde – waar ze overigens niet mee trouwde - was zangpedagoog. In kleuren en beelden die aan Chagall doen denken, naïef van vorm vaak, tracht ze al haar mooie momenten en breukervaringen te ordenen. Of misschien is het enkel registreren. In de pré-Hitler periode gebruikt ze nog veel lichte en felle kleuren. Daarna drukt de opkomst van de nazi's in Duitsland en de gevolgen ervan dusdanig op haar leven en dat is te merken in haar werk.

Rond diezelfde tijd leert ze de waarheid over de dood van haar moeder. Diepe depressie en suïcide blijkt als een rode draad door haar familie van moederskant te lopen. In de schok van zowel de familiehistorie als het nazisme behoedt het schilderen haar om niet te bezwijken onder de chaos. Volgens de Griekse dichter uit de 7de eeuw v.Chr. Ar is de wereld een theater waar de slechtste lieden de beste plaatsen hebben. De Joden zaten in elk geval in de tijd van Charlotte Salomon niet vooraan. Ze keert zich letterlijk en figuurlijk steeds meer naar binnen. Haar kleurgebruik vernauwt zich door grotendeels paars, bruin en zwart in haar werk te gebruiken. In niet mis te verstane tekst of suggestief aangegeven lijkt ze de realiteit van zich af te willen houden. "Rache den Juden… und ihre Tempel die wollen wir zerstören…" of met een enkele blik of gebogen gestalte.

Theater! Dus leven!
Selma Meerman-Eisinger werd in 1924 in Czernowitz in de toen nog bij Roemenië behorende regio Boekovina geboren. Deze bonte cultuurmetropool bracht voor en tijdens het Interbellum schrijvers en dichters voort als Paul Celan, Aharon Appelfeld, Rose Ausländer en Emil Franzos. Er was een grote levendige Joodse gemeenschap, waar nu vrijwel niets meer van te vinden is. Selma begon op 15-jarige leeftijd gedichten te schrijven, maar vertaalde ook werk uit het Frans, Roemeens en Jiddish. Na de Duitse inval werd ze met haar familie naar het locale getto gedeporteerd. Ze wist haar 57 handgeschreven gedichten, 'Blütenlese', bij een vriendin onder te brengen. Ze stierf, 18 jaar jong, aan typhus in het werkkamp Michailowska (Oekraïne).

Net als Charlotte Salomon haalde Selma veel inspiratie uit de natuur. In tegenstelling tot haar was Selma niet teruggetrokken maar uitbundig. Ze genoot van het leven. De seizoenen, bloemen, de wisselende fasen van de dag, menselijke emoties: het werk is romantisch van toon en beeld. Geïnspireerd door een eerste liefde beweegt het zich tussen weemoed en verlangen. De innerlijke reuring vertaalt zich in liefdes- en natuurlyriek die heel sterk aan Rilke doet denken. De gedichten zijn tegelijk krachtig en zacht. Misschien wel omdat de natuurmetaforen zo levensecht ontleend zijn aan de dagelijkse waarneembaarheid. Het gras is nog steeds groen, bladeren ritselen, water druppelt en sneeuw knispert.

Maar ook bij haar is de dreiging van het nazisme op een bepaald moment merkbaar. Haar laatste gedichten getuigen van een oergevoel: "Ich möchte leben, ich will leben!" Het geheel besluit met slechts vier regels. Haar laatste, haastig gekrabbelde vers bevat slechts vier regels: "Das ist das Schwerste: sich verschenken und wissen, dass man überflússig ist, sich ganz zu geben und zu denken, dass man wie Rauch ins Nichts verfliesst." (23.12.1941). Bij een dergelijke compactheid ervan en laatste, profetische regel kan een lezer alleen maar zwijgen.

Twee talentvolle Joodse jonge vrouwen lieten ondanks de verstikkende dreiging van minachting, geweld en uiteindelijk de dood hun ziel overleven in hun werk. De een met gebruik van weinig woorden en een ongekende beeldende drift. De ander hulde zich als het ware in tekst en creëerde metaforen voor zowel pracht als verschrikking. Beiden hebben de oorlog niet overleefd, maar leven voort in hun werk. We kennen Anne Frank door haar dagboeken. Charlotte Salomon en Selma Meerbaum-Eisinger laten zich kennen in beeldende kunst en poëzie en staan op dezelfde hoogte. De een intravert en teruggetrokken, de ander extravert en verliefd door het leven dansend.

Beiden richtten zich op het onzichtbare, niet door uit de realiteit te vluchten, maar door op authentieke wijze iets toe te voegen aan diezelfde realiteit: hoop. Een onzichtbaar goed dat alle uiterlijkheden van de wereld kan overstijgen. En die hoop blijft zich op allerlei wijze herhalen in hun werk. "Vruchten en bloemen dragen op elke plek grond waar men geplant is, zou dat niet de bedoeling zijn?" Vroeg de eveneens vermoorde Etty Hillesum zich af. "En moeten wij er niet aan meehelpen deze bedoeling te verwezenlijken?" De paradox van moeilijke tijden doorleven en het creëren van het ellende overstijgend moois levert bij sommigen een spanningsveld op waardoor alle zintuigen in verbinding staan met de diepste gevoelens en zo op het hoogste niveau samenwerken. Zo ontstaan de mooiste dingen.

Overlevering
Filmmaker Franz Weis maakte in 1980 een film over het leven van Charlotte Salomon. Dit jaar heeft hij een documentaire gemaakt, waarin de hoofdrolspeelster uit zijn eerdere film in het voetspoor van Charlotte reist. In het Joods Historisch Museum heeft het werk een vaste plaats gekregen. De gedichten van Selma Meerbaum-Eisinger worden nog steeds gelezen, voorgelezen en op muziek gezet. "A thing of beauty is a joy for ever. It's loveliness increases and it will never pass into nothingness," schreef John Keats in het gedicht 'Endymion'.

Selma zette in woorden, wat Charlotte tastbare vorm gaf. Het leven van jonge vrouwen, overrompeld door immense chaos, dood en verderf. Maar net zoals de mythische Endymion, sluimeren Charlotte Salomon en Selma Meerbaum-Eisinger voor altijd en zijn verzekerd van een eeuwige jeugd. Ze zijn nog altijd bronnen van inspiratie. Hun nalatenschap nog altijd aanleiding voor nieuwe werken. Ze zijn tijdloos en geliefd, omdat ze herkenbaar blijven ontroeren en omdat het kwaad nooit het laatste woord mag hebben.

"Der Wind singt sein Schlaflied
mit träumenden Rauschen
die Blätter umschmeichelt er weich,
Ich lass mich verführen, dem Liede zu lauschen
und fühl mich den Gräsern gleich."

(S. Meerbaum-Eisinger)

Bronnen
* Joods Historisch Museum – permanente tentoonstelling Charlotte Salomon
* Charlotte Salomon Foundation
* Joodse kunstenaars – bevrijd van het tweede gebod' (Ruth le Febvre-Feld – Adr. Heinen Uitgevers, Den Bosch)
* Ich bin in Sehnsucht eingehüllt – gedichten van Selma Meerbaum-Eisinger (Uitgeverij Hoffman und Campe)
* Yad Vashem – Women in the Holocaust

De permanente tentoonstelling van het werk van Charlotte Salomon in het Joods Historisch Museum is momenteel op reis en bevindt zich in het buitenland. Kijk op de website van het museum voor meer informatie.