Feb. - mrt. 2017, 12e jg. nr.1. Eindredactie: Rob den Boer. E-mail: redactie.bkj@gmail.com.
 
VOORKANT ACTUEEL ACHTERGROND AGENDA UITGELICHT ARCHIEF COLOFON 
voorpagina
artikel
recensies van tentoonstellingen

over kunst en
kunstenaars

actuele exposities
Nederland België
opmerkelijke
kunstberichten
artikelen uit  
vorige nummers

over Het Beeldende Kunstjournaal

 

Gek van surrealisme
De magie in alle dingen

Hij kijkt met opgeheven snavel arrogant om zich heen. In zijn houding toont hij zich een heer, een kenner, de pinguïn op het grijze blok. Tien minuten later is hij verdwenen. Wat blijft zijn de vreemd uitgedoste kijkers voor de tekeningen en schilderijen aan de muur. 'Het wonderbaarlijke ontdekken' staat op de vitrine voor de meer dan levensgrote foto van Ronald Penrose, schilder en verzamelaar.

Door Lea Nieuwhof

Directeur Sjarel Ex koos middernacht, het moment dat de alledaagse realiteit overgaat in de droomwereld, als tijdstip om de tentoonstelling 'Gek van surrealisme' te openen in museum Boijmans van Beuningen. Te zien zijn werken uit de eigen collectie surrealistische kunst en uit die van de verzamelaars Roland Penrose (1900-1984), Edward James (1907-1984), Gabrielle Keiller (1908-1996) en Ulla en Heiner Pietzsch.

De bezoekers hadden zich laten inspireren door bekende schilderijen en objecten van surrealisten en waren uitgedost met Dali-snorren, torenhoge hoofddeksels, bolhoeden, blauwe wolkenluchten en wandelende ogen.

 
Salvador Dalí, 'Couple aux têtes pleines de nuages' (Een paar met het hoofd vol wolken), 1936. Museum Boijmans Van Beuningen, Rotterdam. Fotograaf: Studio Tromp, Rotterdam. © Salvador Dalí, Fundación Gala-Salvador Dalí, c/o Pictoright Amsterdam 2017.

De roep van een pauw lokte het publiek de zaal in. Onder een Salontafel lag een naakt, het gezicht bedekt met haar en het geslacht open en bloot. Wanneer merkte het publiek dat het geen wassen beeld was, maar een levende vrouw?

Surrealisme
Het surrealisme is een levenshouding die ontstond na de Eerste Wereldoorlog. Er was geen vertrouwen meer in het rationalisme, de rede. Alle ruimte werd opgeëist voor het onbewuste, de wereld van de droom en illusie, toeval en intuïtie. De denkwereld van Sigmond Freud met zijn droomanalyse en onderzoek van het onderbewuste was een belangrijke inspiratie. Andre Breton schreef over het surrealisme in het 'First manifesto of surrealism' (1924): “zuiver psychisch automatisme, waardoor het de bedoeling heeft het echte denkproces uit te drukken vrij van elke controle door het verstand of welk esthetisch of moreel vooroordeel dan ook."

Door te experimenteren met de ontstaansprocessen van geschreven werken, objecten en schilderijen, wilden kunstenaars de rede uitschakelen en toegang verkrijgen tot het onderbewuste en de wereld van de droom. Surrealisme begon in de literatuur. De beeldende werken die gemaakt zijn door middel van psychisch automatisme, spontaan tekenen, schrijven wat in je opkomt, kennen een meer abstracte, organische en vloeiende beeldtaal. Daarnaast omvat het surrealisme werken geïnspireerd door droombeelden en illusies, die zich juist door een realistische weergave van objecten onderscheiden.

De dag in het museum
Na de gekte van de nacht, werd de dag in het museum gekenmerkt door rust, zacht glanzende lichtgrijze wanden en vloeren en gedempt licht. Met tekst en uitleg werd een poging tot orde en overzicht gedaan. De tentoonstelling bestaat uit ruim 400 objecten, schilderijen, foto’s, tijdschriften en boeken, die in hun verscheidenheid en aantal de kijker overweldigen en verwarren. Vooral de gedeelten van de ruimte waarin de verzamelaars en hun collectie centraal staan, komen soms onsamenhangend over.

De Bodonzaal is door een ellipsvormige wand verdeeld in vijf ruimtes. Elke verzamelaar heeft een eigen ruimte, waarin aandacht gegeven wordt aan de invloed van verzamelaar op de groei van het surrealisme en uitleg over het tot stand komen van hun verzameling Het hart van de tentoonstelling wordt gevormd door de binnenkant van de ellips, het Ei. Daarin ligt de nadruk op meerdere thema’s, die belangrijk zijn binnen het surrealisme.

De wereld van de verzamelaar
Roland Penrose en Edward James waren als verzamelaar actief in de periode dat de werken gemaakt werden. Zij hadden direct contact met de kunstenaars en waren zelf ook schrijver, kunstenaar of vormgever. Gabrielle Keiller en het Duitse echtpaar Ulla en Heiner Pietsch begonnen pas te verzamelen toen het surrealisme al bekend was bij het grote publiek.

Edward James voelde zichzelf altijd al een surrealist. Hij ondersteunde Dali een bepaalde tijd financieel en kocht gedurende die periode talloze werken aan. Schetsboeken, brieven en de tentoongestelde objecten en schilderijen van Dali geven een goed beeld van de stimulerende band tussen de kunstenaar en zijn mecenas.

Ook was James de eerste grote opdrachtgever van Magritte. Edward James is de persoon die afgebeeld wordt op 'La réproduction interdite' van Magritte. De toeschouwer ziet de rug en het achterhoofd van een man in bruin colbert. Deze kijkt als in een spiegel naar zijn eigen rug en achterhoofd. Op de schoorsteenmantel ligt een boek van Edgar Allen Poe. Het boek wordt in tegenstelling tot de man volgens de wetten van de natuurkunde weerspiegeld.

Roland Penrose was schrijver en beeldend kunstenaar en maakte kennis met de surrealisten toen hij in Parijs studeerde. Hij was bevriend met surrealisten als Max Ernst, maar bezocht ook regelmatig Picasso op zijn atelier. Hij kocht werk aan om kunstenaars financieel te ondersteunen. Zelf beschouwt hij zijn collectie als toevallig tot stand gekomen.

© Max Ernst, 'Pietà ou La révolution la nuit' (Pietà of Nachtelijke revolutie), 1923. © Tate, London 2015, c/o Pictoright Amsterdam 2017.

Als een van de initiatiefnemers van de London International Surrealist Exhibition groeide hij uit tot een promotor van het surrealisme en moderne kunst. In de zaal hangt een mooi overzicht van surrealistische tekeningen. De tekeningen die gemaakt zijn met simpele middelen als lijn en potlood zijn inventief, speels en verrassend. In een vitrine met de titel 'Het wonderbaarlijke ontdekken' staat een verzameling voorwerpen van onbekende makers uit uitheemse culturen zoals de Inuit en de Cycladen.

Surrealistische thema’s in het Ei
Binnen de ellipsvormige wanden ligt de nadruk op thema’s die belangrijk zijn in het surrealisme. Uitgelicht worden onder andere het automatisme, begeerlijke objecten, dreigende landschappen en fabuleuze vrouwen.

Automatisme
De surrealisten zochten naar manieren om de verbeelding te prikkelen en de rede te omzeilen. In de tentoonstelling wordt een overzicht gegeven van tekeningen en foto’s in technieken als frottage, het wrijven over een ruwe ondergrond om een textuur te krijgen; le cadavre esquis, een afbeelding gemaakt door meerdere personen die niet weten wat de ander maakt en decalcomanie, een afdruk maken van een met verf of inkt ingesmeerd vel papier. Veel van deze technieken hebben we als kind zelf toegepast.

Miro en Tanguy worden gezien als vertegenwoordigers van het automatisme. Miro heeft een persoonlijke beeldtaal ontwikkeld met donkere losse lijnen, vormen die soms vaag herkenbaar zijn, soms organisch en abstract, heldere kleuren en 'over all' composities die het hele beeldvlak vullen. Tanguy schilderde organische vormen in vage uit een paar losse streken opgebouwde landschappen. Hij gebruikte een sterke schaduw en licht werking om zijn onherkenbare vormen een eigen realiteit te geven.

Meest consequent in het onderzoeken van de mogelijkheden om de verbeelding te prikkelen was Max Ernst. De landschappen die in het Ei hangen, vormen slechts een klein facet van zijn onderzoekende geest. De werken zijn ontstaan door het experimenteren met opbrengen en weghalen van verf. Een ruwe verfhuid, die ontstond door stukken verf weg te schrapen, werd een compositie met groenige en bruine blokken, dat de sfeer oproept van een rotsachtig landschap. Werken met meer realistische kenmerken of speelse collages zijn ook vertegenwoordigd in de collecties van Gabrielle Keiler en Ronald Penrose.

Fabuleuze vrouwen?
Leonora Carrington was een minnares van Max Ernst. Haar werk is sprookjesachtig en gebruikt veel symbolen die verwijzen naar mythologie, alchemie en oude culturen.

De schilderijen zijn in een middeleeuwse schildertechniek uit losse dunne verflagen opgebouwd en fijn gedetailleerd uitgewerkt. 'Are you really Syrious/Sirius?' toont in een cirkelvormige arena een aantal hybride dierfiguren onder een nachtelijke hemel. Terwijl de vrouwelijke schilders een fantasievolle figuratie gebruiken, geven mannelijke collega's als Magritte, Dali en Delvaux hun droomachtige werkelijkheid weer in een strakke realistische beeldtaal.

Over het algemeen is het vrouwbeeld van de surrealisten niet zo vriendelijk. De vrouw wordt gezien als verleidelijk en speels en roept zowel verlangen als angst op. De lichamen van de naakte vrouwen op de schilderijen van Delvaux zijn liefdevol geschilderd. In de stille lege straat zitten naakte vrouwen op het balkon, achter het raam of zij bevinden zich in een ruimte die half etalage, half intieme persoonlijk ruimte is. Een droom dat een vrouw altijd beschikbaar is? Hun lichamen worden omlijst door haren, openvallende kleding of bladeren. Symbolen van vergankelijkheid en de dood, van kuisheid en verleiding komen, naast verlate treinstations en straten, vaak terug in Delvaux' werk.

 
© René Magritte, 'L’avenir des statues' (De toekomst van de standbeelden), 1937. © Tate, London 2015, c/o Pictoright Amsterdam 2017.

De kwetsbare voorkant van het vrouwenlichaam dat Magritte schildert, is gevangen in een rood raster. Haar hoofd verdwijnt in een cilindervormig buis. Uit eenzelfde soort cilinder op de voorgrond steken hoofd en schouders van een vrouw. We zien haar op de rug. Ze is kwetsbaar en anoniem.

Door de museale presentatie van objecten in de vitrines verdwijnt een deel van de magie. Grappig is het kleine object 'Coin de chasteté /Wedge of Chastity' van Marcel Duchamp. Kijkend van de ene kant doet het denken aan een kunstgebit, met het roze wasachtige omhulsel. Vanaf de andere kant doet het blokvormige stukje brons gevangen in het roze denken aan seks. Ook binnen de rationele orde van een museale presentatie behoudt het surrealistische werk zijn kracht om het onderbewuste aan te spreken.

Gek van surrealisme, t/m 28 mei 2017, Museum Boijmans Van Beuningen, Museumpark 18-20, Rotterdam. Website: www.boijmans.nl.

Lea Nieuwhof is beeldend kunstenaar.

Terug naar boven | Print dit artikel!

Verder in dit nummer:
Actueel

Desirée Dolron,
fotografe,
overzicht
,
door Peter van Dijk

Rafelranden van Schoonheid,
experimenten in de textielkunst,

door Wim Adema
 

Haiku 1 van Ria Giskes

Timeless Beauty,
expositie fotografie Marc Lagrange,
door Joke M. Nieuwenhuis Schrama

Verrassende Jos Lussenburg, door Margaretha Coornstra

Picasso aan Zee,
keramiek en sculptuur
, door Peter van Dijk

Haiku 2 van Ria Giskes

Geert Mul, 25 jaar mediakunst; een
terugblik op zijn overzichtsexpositie,

door Wim Adema

Kunstflitsen,
kunsttips voor lezers

 

Achtergrond

Art Rotterdam 2017,
een terugblik
,
door Wim Adema

Bernardine de Neeve-
prijs 2018, op het
snijvlak van concept en vakmanschap
,
door Han de Kluijver

Winifred Knights
een vergeten schilderes
, door Wim Adema

 

Agenda
actuele exposities in Nederland en België

Uitgelicht
opmerkelijke
kunstberichten

Archief
vorige nummers

Colofon
over Het Beeldende Kunstjournaal

 

Nieuwsbrief
Verschijnt als er een nieuw nummer uit is.
Aanmelden kan door
een e-mail te sturen.

Facebook
Bezoek Het Beeldende Kunstjournaal op Facebook! Wordt fan!

Oproep
Vrijwiligers gezocht!