Juni - aug. 2017, 12e jg. nr.3. Eindredactie: Rob den Boer. E-mail: redactie.bkj@gmail.com.
 
VOORKANT ACTUEEL ACHTERGROND AGENDA UITGELICHT ARCHIEF COLOFON 
voorpagina
artikel
recensies van tentoonstellingen

over kunst en
kunstenaars

actuele exposities
Nederland België
opmerkelijke
kunstberichten
artikelen uit  
vorige nummers

over Het Beeldende Kunstjournaal

 

Achtergrond

ART BRUSSELS Contemporary Art Fair 2017

De 35ste Art Brussels, beurs voor hedendaagse kunst, is voor de tweede keer op rij gehouden in het monumentale gebouwencomplex Tour & Taxis, van 20 tot 23 april 2017.

Terugblik door Joke M. Nieuwenhuis Schrama

De locatie, oorspronkelijk 'Thurn und Taxis' en inmiddels verfranst naar Tour&Taxis, deed tot eind vorige eeuw dienst als douanegebouw, met enorme ruimtes voor langdurige opslag. Het complex, begin vorige eeuw onder architectuur gebouwd, ziet er industrieel uit, ofschoon het niet een zodanige functie heeft gehad.

Tour&Taxis is gelegen aan een havendok in een van de oudste kanalen van Europa, de Willebroekse vaart, die weer in verbinding staat met de Schelde, richting Antwerpen. Het gebouw had tot 1994 ook een eigen treinstation voor goederenvervoer en was ook een van de grootste overslagplaatsen in Europa.

 
Art Brussels 2017, Tour & Taxis

(voor OV-reizigers: vanaf station Brussel Noord, is Tour&Taxis op loopafstand). Nu wordt het gebouw gebruikt voor evenementen zoals festivals en kunst-, antiek-, en designbeurzen. Een wat andere dynamiek dus, maar die doet het gebouw evengoed eer aan.

Discovery, Prime, Rediscovery en Solo
148 galeries uit 28 landen, verdeeld over drie secties, waarvan de sectie 'Prime' met 109 stands de grootste was, met gevestigde galeries, met internationaal gekende kunstenaars. 'Discovery' bestond uit dertig galeries met recente werken (2014-2017) en 'Rediscovery' vertegenwoordigde met negen galeries werken van kunstenaars die op een of andere wijze zijn ondergewaardeerd of onbedoeld zijn vergeten. Voorts hadden 18 van de 148 galeries een solo-expositie toebedeeld aan een van hun kunstenaars. Art Brussels 2017 trok ruim 25.500 bezoekers. Tot zover wat cijfers om een kleine indruk van de omvang te geven.

Roya(a)l
Art Brussels bezocht ik eerder op de vorige locatie, dat was in een van de gebouwencomplexen van Expo Brussel (Heizel). Tour&Taxis toont beslist voornamer en biedt meer ruimte, de beurs was dan ook wijds ingericht met brede paden en royale, open stands, het gebouw biedt gewoon die mogelijkheid. Tom Postma, tentoonstellingsmaker (onder meer van Tefaf), heeft hier de creatief /architectonische hand in gehad. Ofschoon niet direct overzichtelijk, het leek eerder een oneindig lange beurs, bleek ik toch gedeeltes eerder te hebben gepasseerd, want ik herkende bepaalde geluiden van installaties, maar dan ineens van een andere kant...

Klasse

Bij binnenkomst is de hoge kwaliteit van de getoonde werken in de eerste galeries al merkbaar. Altijd weer verrassend hoe een beurs zich per editie kan profileren, met of zonder een thema. Dit jaar was het aanbod van een groot kaliber, zowel van bekende als onbekende kunstenaars. Anne Vierstraete is al vier jaar managing director van Art Brussels en heeft deze editie de artistieke touwtjes in handen gehad, in samenwerking met curatoren Jens Hoffmann en Piper Marshall. Katarina Gregos was in de afgelopen jaren artistiek directeur en haar curatoriële lijn is wel doorgetrokken, vanuit haar oog voor jonge onbekende kunstenaars.
Theo Mercier, 'From the project Back to basics gender studies', 2015, diverse formaten, hout, pvc en acryl. © Theo Mercier.

Daarnaast vindt Art Brussels het nog steeds van belang om individuele kunstenaars een platform te bieden. Enfin, enkele grepen uit het enorme aanbod hedendaagse kunst volgen hieronder.

Belgian Art Prize 17
Om maar met een prijswinnaar te beginnen; Maarten Vande Eynde (1977), die op deze beurs was vertegenwoordigd door Meessen de Clercq Brussel, heeft de publieksprijs van de tweejaarlijkse Belgian Art Prize gewonnen. Zijn werk (en dat van drie andere winnaars) was te zien in het Bozar Brussel tot 28 mei 2017.

Vande Eynde's werk is divers, een van zijn installaties, 'The Gadget', was op de beurs te zien. Een origineel zwart kantkloskussen met een stuk kant, geklost, ofwel 'geweven', want klossen is een vorm van weven, in de realistische vorm van een atoombom. Daarbij zijn de vele en verschillende klossen (die soms ook de vorm van een bom hebben) met draden verbonden aan de kanten bom. Het werkje is met tijd, geduld en liefde geklost en zo in volkomen tegenstrijd met een in korte tijd alles vernietigende atoombom.

Mijn vraag aan de kunstenaar is of hij deze kanten bom ook zelf heeft 'geklost'. Het is aannemelijk dat een vrouw dit heeft gemaakt, omdat weinig mannen zich interesseren voor het fijne en arbeidsintensieve ambacht van kantklossen. Toch noem ik het monnikenwerk, terwijl het is ontstaan als een tijdverdrijf bij de nonnen... Vande Eynde heeft zijn verschillende kantwerkinstallaties gemaakt in nauwe samenwerking met de bedreven kantwerkmeesteres Rita van Cotthem. Saillant detail: van Cotthem is geboren in het jaar dat de eerste atoombommen werden geworpen op Japan, waardoor een einde kwam aan WO II.

SOLO
Théo Mercier (1984) had een 'stand alone' bij galerie Bugada & Cargnel uit Parijs. Deze kunstenaar heeft geen kunstacademische achtergrond, wel een opleiding als industrieel vormgever. Mercier mixt in zijn werk archeologie met hedendaagse kunst; het verleden, heden en de toekomst, min of meer in een symbiose. Interessant is zijn installatie van 'skylines', opgebouwd uit diverse vormen van CD-standaards, die weer zijn geplaatst op marmeren sokkels. Ook zijn assemblage, een radiaalband met daarin een fors schelpfossiel, trekt aandacht in zijn kleine expositie op deze grote beurs.

 
Art Brussels 2017, Anne Vierstraete, Managing Director, © David Plas.

Biennale 2017 Venetie
Op de beurs zijn kunstenaars vertegenwoordigd die hun werk ook op de 57ste biennale van Venetie tonen. Onder meer Dirk Braeckman (1958), met zijn grote fotografische werken voor het Belgische paviljoen, in samenwerking met curator Eva Wittocx. Als kunstenaar je werk kunnen tonen op deze gerenommeerde en oudste kunstmanifestatie is wel ongeveer het hoogtepunt in je kunstenaars 'track', lijkt me. Zie ook: https://www.youtube.com/watch?v=J-6Wy_YBCq8.


MEMENTOS
Een van de laatste stands die ik binnenliep, was ingericht als een kleine expositie van al dan niet waardevolle rariteiten en curiositeiten, geselecteerd door enkele kunstenaars die elders op de beurs ook hun werk toonden.

Het zijn: 'Artists Souvenirs, Artefacts and Other Curiosities'. Deze presentatie lichtte een tipje op van de sluier van diverse verzamelingen, zijnde privé-objecten. Waardevol of niet, werkmateriaal of niet, ze hebben emotionele of individuele waarde voor de betreffende kunstenaar. Rembrandt van Rijn bijvoorbeeld, was een groot verzamelaar van curiositeiten, die hij ook als studiemateriaal gebruikte.

Het 'Memento' van Fabrice Samyn (1981) valt mij op, om de eenvoudige reden dat ik hetzelfde object weleens heb gezocht aan de Atlantische stranden van Noord Amerika. Het is een zogenaamde 'sand dollar', het platte ronde skeletje van een soort zee-egel, met een vijfpuntige 'ster' erin. De sand dollar dankt zijn naam aan de eerste zilveren Amerikaanse dollar, die ongeveer dezelfde grootte had. Vaak zijn er wel stukjes van te vinden, zelden een gaaf exemplaar en dan moet je er vervolgens zuinig op zijn, want ze zijn fragiel (ik heb er helaas geen gevonden).

Fabrice Samyn, 'Mementos exhibition', © de kunstenaar.

Anne Vierstraete heeft met deze editie de lat hoog gelegd voor de volgende Art Brussels, die moet tenminste zo interessant zijn, noteer alvast (save the date!): 19 – 22 april 2018 in Tour&Taxis, Havenlaan 86C, Brussel.

Meer informatie: www.artbrussels.com.

Terug naar boven | Print dit artikel!

 

Varvara Stepanova
een constructiviste uit overtuiging

In de serie 'Opmerkelijke vrouwen van de avant-garde 1900-1950' is deze keer aandacht voor de Russische avant-gardiste Varvara Stepanowa (1894-1958). In de eerste helft van de vorige eeuw heeft zij samen met haar man Alexander Rodtschenko (1891-1956) een belangrijke theoretische en artistieke bijdrage geleverd aan de ontwikkeling van het Constructivisme in Rusland. Zij was een veelzijdig en vernieuwend kunstenaar met veel interesse in schilderen, grafiek en design.

Door Wim Adema

Tot in het begin van de twintiger jaren was in Rusland veel ruimte voor een gelijkwaardige behandeling van man en vrouw. Ook in de kunstopleidingen en het beroepsleven was sprake van gelijke mogelijkheden. In die periode manifesteerde zich ook een groep van vrouwelijke kunstenaars die met hun werk en denkwijze van grote invloed was op het Russische kunstleven. Die bestond uit Olga Rosanowa, Alexandra Exter, Natalja Gontscharowa, Ljubow Popowa, Nadeschda Udalzowa en Varvara Stepnowa. Zij waren de 'amazones van de avant-garde'. Varvara Stepanowa was de jongste van deze groep.

Biografische lijnen
Varvara Fjodorowna Stepanova werd op 5 november 1894 in Kaunas (Litouwen) geboren. Zij kwam uit een kleinburgerlijk gezin, maar heeft in 1914 toch de Kazaner Kunstschule kunnen bezoeken. Hier leerde zij tevens haar latere echtgenoot Alexander Rodtschenko kennen. Zij maakte haar opleiding echter niet af en keerde na 1914 terug naar Moskou, waar zij werkzaam was als boekhoudster en typiste. Vanaf 1916 leefde zij in Moskou samen met Rodtschenko, met wie zij in 1925 een dochter kreeg, die ook Varvara heette. Tijdens de Russische revolutie in 1917 was Stepanowa lid van een avant-gardistische groep, waarvan ook Wassily Kandinsky, Alexandra Exter en Ljubow Popowa deel uitmaakten. In die periode nam zij deel aan exposities.

Invloed van het Constructivisme
Samen met haar man Rodtschenko was Varvara Stepanowa diepgaand betrokken bij het Constructivisme. Hierin was uitgangspunt dat de bewegingen van het menselijk lichaam gereduceerd werden tot eenvoudige, vlakke en geometrische vormen. Deze bewegingstaal deed denken aan robots en marionetten. De beide kunstenaars waren ook lid van de belangrijke groep INKhUK (Instituut voor Artistieke Cultuur). Vanaf de twintiger jaren hield Stepanowa zich vooral bezig met productdesign, met name het ontwerpen van textielstoffen, theaterkostuums en -decors. In 1922 kreeg zij een belangrijke opdracht van Vsevolod Meyerhold, een vooraanstaand Russisch regisseur, acteur en producent, voor diens toneelstuk 'Tarelkins dood' en ontwierp hiervoor kostuums en decorstukken. In haar werkwijze ontstond een functionele benadering van de kleding, het modeontwerp. Met Ljobow Popowa ontwierp zij in 1923 en 1924 belangrijke designs voor de Eerste Staatstextielfabriek (Moskou). Van de circa honderdvijftig stofontwerpen werden vijfentwintig designs uitgevoerd. Met haar echtgenoot Alexander heeft Varvara Stepanowa in die periode ook een nieuwe visie op werkkleding ontwikkeld.

Een onafhankelijke periode
Naast haar betrokkenheid bij de INKhUK in 1923 en 1924, was Varvara Stepanowa ook lid van de Lef-groep. Dat waren organisaties die de Russische revolutie breed ondersteunden. Hun credo was: 'De kunst van haar elitaire sokkel af te stoten en terug in het leven te brengen, voor iedereen toegankelijk'. Met andere woorden: 'Das konstruktive Leben ist der Zukunft'. Niet alleen de kunst, maar ook de mens moest veranderen. Vanaf 1924 gaf Varvara Stepanowa ook les in textielvormgeving aan de WChUTEMAS, een hogere kunstopleiding. In 2015 werd aan dit instituut de tentoonstelling: 'Ein russisches Labor der Moderne – Architekturentwürfe 1920-1930' gewijd, in het gebouw van Deutscher Werkbund Berlin.

Stepanowa schreef in de periode 1923/24 artikelen voor de tijdschrijften LEF en Nowyi/LEF. Vanaf 1925 concentreerde Varvara zich op het maken van grafiek, samen met Alexander Rodtschenko. Zij ontwierp affiches en omslagen van boeken en tijdschriften. Op het gebied van de fotomontage was Stepanowa zeer vernieuwend. Zij ontwikkelde een bijzondere expressieve stijl, waarin de politieke revolutieboodschappen verwerkt werden. De expositie '5 x 5 = 25' in 1921, waaraan vijf kunstenaressen deelnamen, waaronder Varvara Stepanowa, benadrukte die periode van vrijheid, waarin ook de nieuwe productiekunst aanwezig was. Over de schilderkunst werd gezegd: 'Tod der reinen malerie'.

Visuele poëzie
Puur kunstenaarschap liet Varvara Stepanowa zien in haar visuele poëzie. In een vrije en futuristische stijl, tijdens de periode 1919-1920, waarin de doctrine van het strenge sociale realisme nog niet aanwezig was, maakte zij 'transrationele' gedichten (experimentele klankpoëzie) in een beeldtaal waarin cijfers ritmisch dansten en geometrische gestalten vrij bewogen, waardoor de gedichten heel levendig van vorm werden. Haar verlangen naar 'anti-Bücher' was waarneembaar. Varvara's beeldtaal in die tijd was bizar en anarchistisch van karakter, zoals de grafisch-picturale composities van het werk 'Cijfers' (1919-1920), die daardoor een opmerkijke visuele zeggingskracht belichaamden. Ook de ontwerpen voor het Meyerhold Theater en het toneelstuk over de dood van Tarelkin kenmerkten zich door een groteske absurditeit, waarin constructivisme en de poëtica met elkaar verbonden werden.

Tot in de dertiger jaren was er in de Sovjet-Unie nog ruimte voor een vrije ontwikkeling voor kunstenaars, maar na het dictaat van het socialistische realisme in 1934 veranderde het leven ingrijpend. De tijd van formele experimenten was beëindigd. Varvara Stepanowa en Alexander Rodtschenko hielden zich voortaan bezig met de uitgaven van fotoboeken over de ontwikkeling van de Sovjet-Unie. Hun vroegere werk werd als decadent beschouwd en niet meer geaccepteerd. Alexander Rodtschenko stierf in Moskou in 1956. Varvara Stepanowa overleed twee jaar later, ook in Moskou. Beiden hadden tijdens hun leven een grote invloed op de ontwikkeling van het constructivisme in de Sovjet-Unie.

Citaat over Varvara Stepanowa:

'Het is tekenend dat zij haar leven niet alleen met de productiekunst verbond, maar dat dit zelfs haar hele leven ging bepalen. Zij bezat het voordeel van de praktische ervaring en was op ieder moment van de dag of nacht bezig met een manuscript of ontwerp'. (Solomon Telingater, kunstenaar)

Nuttige wetenswaardigheden:

  • Galerie Gmurzynska in Berlijn organiseerde exposities met het werk van Stepanowa en gaf catalogi hiervan uit.
  • De auteur R. Keereneer schreef in de Engelse taal een biografie over haar leven.
  • Het MoMA in New York heeft werk van haar in The Collection en liet een biografie uitgeven.
  • John E. Bowlt en Mathew Druth schreven het belangwekkende boek: 'Amazones of the Avant Garde'. Een uitgave van het Guggenheim Museum, NY. Uitgave: 1999. ISBN 3 7757 0877 4.
  • In Duisburg vond een gezamenlijke expositie plaats van Varvara Stepanowa en Alexander Rodtschenko: Das optische organisierte Leben (!981/1982).
  • De schrijver Alexander Lawentjew schreef over Varvara Stepanowa een belangrijke studie:
    'Ein Leben für den Konstruktivismus', 1988, uitgeverij Weingarten, ISBN 9783817020164.

Wim Adema is beeldend kunstenaar en fotograaf en publiceert regelmatig artikelen over beeldende kunst in diverse media. Klik hier om zijn website te bekijken.

Terug naar boven | Print dit artikel!

 

Christiaan Kuitwaard: Schemering

Wat gebeurt er in de schemering? De helderheid van de kleuren van de dag verdwijnt en we zien tinten waaraan we geen duidelijke naam kunnen geven. Het verschil tussen de lichte en donkere delen in een landschap gaat overheersen. Contouren van vormen worden zacht en de vormen lossen op in de grijze toon. Details verdwijnen.

Door Lea Nieuwhof

Ondanks het 'sfumato', de schemerige, wazige atmosfeer in de schilderijen van Christiaan Kuitwaard, neemt hij als schilder heldere beslissingen en hanteert hij strakke uitgangspunten. Een overzicht van zijn schilderijen was t/m 9 juli 2017 te zien in Museum Belvédère in Heerenveen.

Stillevens, eenvoudige objecten
Christiaan Kuitwaard schildert stillevens, interieurs of landschappen. Voorwerpen binnen handbereik als een thee of koffiekop zijn stillevens, een paar meter verder wordt het interieur en alles daarbuiten is landschap.
Veel doeken, vooral de schilderijen met een kop als onderwerp, hebben een vierkant formaat. Een vorm die rust en stabiliteit uitstraalt, omdat er geen richting overheerst. De schilder onderzoekt de spanning tussen het vierkante vlak en de ruimtelijke kop.

 
Christiaan Kuitwaard, 'Bomen', 2012, olieverf op doek op paneel, 38 x 50 cm.

Hij combineert een sterk grafisch beeld en een abstracte compositie met een zachte, wazige uitvoering.

De basis van de voorstelling bestaat uit de tonen wit, zwart en grijs. Kleur is ondergeschikt aan toon, en wordt als een transparante laag verf over een bepaalde grijswaarde gezet. De kleur, opgebouwd uit verschillende lagen, is onbestemd en in het schemerige grijze gebied is de invloed van de omgeving op de waarneming van kleuren sterk. Met horizontale en verticale streken van een brede kwast, verzacht Christiaan Kuitwaard de contouren van zijn vormen. Kleine scherp afgebakende stukjes springen in het oog.

De textuur van het gebruikte linnen, grof of fijn, is door de dunne olieverflagen heen duidelijk zichtbaar. Een donkere wassing versterkt het reliëf van de draden. Soms zijn de bovenste puntjes van het linnen weer wit geschuurd. De blik van de toeschouwer beweegt heen en weer tussen de platheid van het vierkante doek en de ruimtelijkheid van de voorstelling.

Landschappen
In een aantal van zijn landschappen onderzoekt Kuitwaard de werking van horizontalen en verticalen en een enkele diagonaal. Een paar bomen in een plat polderlandschap worden een abstracte compositie. Er ontstaan ritmes door de variaties in de grootte van de ruimten tussen meerdere verticalen. Met grote concentratie schildert hij de vervaging van de verder afliggende bomen. Alles fluistert. Een enkele keer worden deze landschappen maniëristisch. Dan is er geen innerlijke spanning; harde zwarte vormen aan de randen van het doek maskeren op dat moment een gebrek aan spanning.

Camera lucida, waarnemen met hulpstukken
Wanneer Kuitwaard in landschappen zijn blik op de bodem richt, worden zijn doeken groter.

Christiaan Kuitwaard, 'Kopje', 2007, olieverf op doek op paneel, 48 x 47,5 cm. Collectie Erik Hanenburgh.

Geliefde onderwerpen zijn de patronen van het licht en schaduw die door gebladerte of takken op een bosgrond ontstaan, de rimpelingen van het water en schuimvlokken bij de vloedlijn of lichtschitteringen op het oppervlak van een meer.

In kleine schetsboeken noteert hij indrukken opgedaan tijdens wandelingen. Een enkel schetsboek reserveert hij voor het zoeken naar de optimale composities en vlakverdeling. Hij gebruikt fotografie en een 'camera lucida' als een onderdeel van zijn werkproces. Een camera lucida is een tekeninstrument, waarbij door middel van een prisma een waargenomen beeld op het papier geprojecteerd wordt. Met je potlood volg je de contouren van de vormen.

Structuren die in de natuur onder invloed van licht ontstaan, zijn vaak vluchtig, overvloedig en chaotisch. Door middel van de camera lucida krijgt Kuitwaard er een greep op. Schilderijen gebaseerd op fotomateriaal of technische hulpmiddelen dreigen star te worden. De camera neemt alles waar, terwijl het oog van de tekenaar selecteert. Maar Kuitwaard brengt zijn zintuiglijke indrukken terug tot wat absoluut noodzakelijk is om een beeld op te bouwen.

White Box Paintings
Een vast ritueel in Kuitwaards werkweek wordt gevormd door het maken van de 'White Box paintings'. In een witte doos wordt een witgeschilderd object geplaatst. In een dag maakt hij daarvan een schilderij op een van te voren bepaald formaat.

Op deze expositie hangen meerdere schilderijen van een dode vogel aan een draadje. Met een heel fijn penseel tekent Kuitwaard trefzeker de vormen en structuren van de vogel. Kundig werk, maar ook zakelijk en in meerdere opzichten levenloos. De spanning die aanwezig is in een aantal van zijn kopjes of landschappen ontbreekt.

 
Christiaan Kuitwaard, 'White Box Painting 158', olieverf op paneel, 28 x 20 cm.

Christiaan Kuitwaard is een schilder die systematisch en geduldig gedegen onderzoek doet naar beeldende aspecten, zoals de spanning tussen ruimtelijkheid in de voorstelling en het platte vlak, compositie en vlakverdeling en naar schilderkunstige mogelijkheden van verf, doek en kwasten, om een eigen werkelijkheid op te roepen. In de beperkingen die hij kiest, ontstaan een aantal schilderijen, die boeien in hun intensiteit en eenvoud.

De tentoonstelling 'Licht en Stilte' van Christiaan Kuitwaard was t/m 9 juli 2017 te zien in Museum Belvédère, Oranje Nassaulaan 12, Heerenveen-Oranjewoud. Website: www.museumbelvedere.nl.

In november 2017 zijn de 'White box Paintings' van Christiaan Kuitwaard te zien in Kunstruimte Kuub, Utrecht.

Lea Nieuwhof is beeldend kunstenaar.

Terug naar boven | Print dit artikel!

 

Gefilmde schilderkunst

Picasso was een schilder pur sang die ook voor de camera geen verlegenheid toonde om zijn werkproces te laten zien. Dit leidde tot unieke filmopnamen.

Door Wim Adema

Op maandag 24 april 2017 zag ik op TV 5 Monde de film 'Le mystère Picasso' (1956) van de Franse regisseur Henri-Georges Clouzot (1907-1977). Deze Franse filmer was in zijn tijd een ongeëvenaard zelfstandig en origineel werkend cineast. Met prachtige films als 'Les diaboliques' en 'Le salaire de la peur' toonde hij zijn meesterschap in het scenarioschrijven en het filmen. In de film 'Le mystère Picasso' wist Clouzot op een inventieve en tegelijk eenvoudige manier de schilderkunst van Pablo Picasso vast te leggen.

De kunstenaar schilderde op glazen platen, terwijl de camera aan de andere kant van het glas een beeld gaf van zijn schetsen en schilderingen. Clouzot kon slechts op een sobere manier filmen. De studio was niet goed verlicht, het budget was beperkt en de filmcrew klein van omvang. Picasso beschikte alleen over zijn schildersmateriaal, penselen, verf en inkt. Hij werkte geconcentreerd, zeer kritisch, vaak wegvegend en opnieuw beginnend. Zelden zag ik een film waarin het schilderproces zo direct en visueel begrijpelijk getoond werd.

Terwijl Picasso aan de achterzijde van het paneel aan het werk is, ontstaat op de kant van het geprojecteerde filmbeeld een breed spectrum van beelden uit zijn fenomenale fantasie. Vanuit eerste kleine tekeningen ontwikkelt zich de schets van een tafereel, een compositie. Soms wordt meteen een grote blauw kleurveeg neergezet, die de kijker verrast. Stap voor stap vormt zich de contour van een liggende vrouw. De blauwe kleurvorm omringt steeds meer een gezicht, daarna een liggende houding, een droombeeld. Picasso veegt, streept weg en begint weer opnieuw, totdat hij kennelijk een balans in de compositie heeft gevonden.

Soms is er een commentaar: 'Het is echt slecht', of komt de schilder zelf in beeld. Opmerkelijk is de snelheid van zijn manier van werken. Het lijkt alsof de schilder onbeperkt kan putten uit een arsenaal van beelden, kleuren en vormlijnen. Op een bepaalde manier zoekt Picasso steeds de grens op van zijn fantasie, op zoek naar een nieuw beeld. Telkens opnieuw. Bij de regisseur Clouzot bedingt hij na verloop van tijd een nieuwe schilderperiode, want hij mist nog de diepere gelaagdheid, de donkere krochten van het bestaan. Clouzot lijkt tevreden met het gefilmde materiaal, maar capituleert toch voor een nieuwe opnamesessie.

Op het doek verschijnt nu het beeld van een ram, een scherp doortekende en gekleurde kop, welke door Picasso echter doorlopend veranderd wordt. De kleur blauw wordt agressiever, de lijnen worden intenser en abstracter. Als kijker ervaar ik een intens schilderproces, waarin de kunstenaar haast twijfelachtig te werk gaat en de essentie van zijn verbeelding probeert te vinden. Later ontstaan de zachte lijnen van een vrouwenportret. De schetslijnen van haar lichaam, links in het beeld, worden door zwaar aangezette kleuren blauw omringd. Steeds meer bepalen de kleurvormen deze compositie en krijgt de gestalte van de vrouw een rol in een ontmoeting tussen schilder, schilderdoek en model.

Daarna volgen andere vormen en kleuren elkaar filmisch snel op. Op de maten van onrustige muziek wordt het driftige tekenen en schilderen van Picasso picturaal zichtbaar gemaakt. Aan het eind van de film volgen de schetsen en schilderingen in een heel snel tempo op elkaar. Die filmische ingreep van Henri-Georges Clouzot geeft de dynamiek en de werkwijze van Picasso op indrukwekkende wijze extra kracht. Aan het slot zie ik hoe Picasso zijn naam op het witte glaspaneel zet en wegloopt in de nacht. Zijn schilderkunst en magie was een uur zichtbaar op het scherm. Clouzot wist een uniek proces vast te leggen, waardoor een kunsthistorisch filmisch document ontstond.

Wim Adema is beeldend kunstenaar en fotograaf en publiceert regelmatig artikelen over beeldende kunst in diverse media. Klik hier om zijn website te bekijken.

Terug naar boven | Print dit artikel!

Inhoud