Juni - aug. 2017, 12e jg. nr.3. Eindredactie: Rob den Boer. E-mail: redactie.bkj@gmail.com.
 
VOORKANT ACTUEEL ACHTERGROND AGENDA UITGELICHT ARCHIEF COLOFON 
voorpagina
artikel
recensies van tentoonstellingen

over kunst en
kunstenaars

actuele exposities
Nederland België
opmerkelijke
kunstberichten
artikelen uit  
vorige nummers

over Het Beeldende Kunstjournaal

 

Biënnale Venetië

Kunst en actualiteit gaan niet vaak hand in hand, maar nu de wereld volgens de algemene opinie in de war is, kunnen kunstenaars het crisisgevoel niet negeren. Zeker niet als je door de Française Christine Macel, curator van de Biënnale, de prestigieuze tweejaarlijkse tentoonstelling in Venetië, uitgenodigd wordt je creativiteit aan dit thema te wijden.

Door Peter van Dijk

Macel heeft 'kunst als medicijn tegen het gevoel van een morele en politieke crisis' tot leidraad van de Biënnale 2017 verheven. Het motto luidt 'Leve de Kunst, Arte Viva Arte'. Kunst laat de noodzaak en waarde van medemenselijkheid, plezier en schoonheid zien. Macel, die als hoofdconservator van het Parijse Museum Pompidou de wereld van de moderne kunst door en door kent, heeft 120 kunstenaars uit de hele wereld uitgenodigd om haar ideeën uit te werken.

Het resultaat is inderdaad verkwikkend en opbeurend. De beste manier om dit effect vast te stellen is door snel de negen paviljoens van het Arsenale te doorkruisen. Negen hallen die in een lange rechte lijn achter elkaar liggen en die ieder voor zich de vreugde en diepzinnigheid van kunst verkondigen (iedere hal draagt een eigen naam: Paviljoen van de Gewone Zaken, van de Traditie, van de Sjamanen, de Kleuren enz).

In twintig minuten lukt dat. Je ziet dan uiteraard niet de details, maar wel in grote lijnen wat het leven de moeite waard maakt: een aaneenrijging van stralende kleuren, vrolijke nieuwe vormen, variatie, ruimte voor overpeinzing in bonte gehaakte tenten of harmonisch begroeide tuintjes, fijndradige gordijnen voor privacy, rituelen die om veiligheid vragen op video's, een lange blauwe band die

 

Yee Sooyoung, 'Translated Vase Nine Dragons in Wonderland', 2017, sculptuur, 400 x 201 x 190 cm, 57th International Art Exhibition - La Biennale di Venezia, Viva Arte Viva. Foto: Andrea Avezzù. Courtesy: La Biennale di Venezia.

bergdorpen verbindt, mooie wandkleden gebaseerd op een mengeling van Marokkaanse en Europese motieven, groen gekleurd water in het Canal Grande van Venetië, prachtige planten en dieren op zilverachtige foto's, afval-porselein omgevormd tot een vijf meter hoog wulps monument, een ode aan recycling, een hoge lange wand van wolbalen in felle kleuren. Enz. enz.

De kunst op de 57ste Biënnale van dit jaar maakt vrolijk en stimuleert tot denken over andere vormen van omgaan met de aarde en elkaar. Precies wat Christine Mace beoogt: ze bestempelt kunst als het bolwerk tegen indolentie en egocentrisme. Het woord Trump valt nergens, maar de tentoonstelling is een lange, gevarieerde en fijnzinnige argumentatie tegen de platheid en de kortzichtigheid. In de veelheid van honderden kunstwerken loont het de moeite een aantal aansprekende kunstwerken naar voren te halen. Een kleine greep.

Bezweringsdans
Een mooie illustratie van de opvattingen van Macel, dat kunst geen toeschouwer mag zijn, maar moet uitnodigen tot activiteit en optimisme, levert Anna Halprin. Zij is een Amerikaanse choreografe die dans, behalve als middel voor creativiteit, gebruikt voor therapie en sociale verandering. Haar 'Planetary Dance', te zien op video, is niet meer dan een gewone bezweringsdans van steeds groter wordende cirkels deelnemers. Maar het ontstaan van deze dans heeft een dramatische geschiedenis en betekenis.

Op een wandelroute in de Tamalpais-bergen in Californië werden in 1981 zeven vrouwen vermoord. Halprin bedacht een dans, waarin het pad weer teruggenomen werd door de gemeenschap. Drie weken later werd de moordenaar gepakt. Halprin verrijkte op verzoek van de dorpsbewoners haar choreografie tot een dans voor reiniging van de berg, 'Circle the Earth'. Sinds 1987 worden individuele mensen over de hele wereld uitgenodigd mee te doen, aan deze vredesdans, nu 'Planetary Dance' genaamd, om het passieve toekijken om te zetten in actieve deelname. Te zien in het 'Paviljoen van de dagelijkse dingen'.

Dezelfde manier van denken zit achter de video van Ayrson Heráclito. Gekleurde mannen wrijven, in een zich steeds herhalend beeld, met een lap over de stenen vochtige wanden van de kelder onder het 'Huis van de Slaven'. Eveneens een rituele reiniging, ditmaal in het 'Paviljoen van de Sjamanen'.

Dit slavenhuis staat op het eiland Gorée (vernoemd naar het Zeeuwse eiland), voor de kust van Senegal. De eigenaresse was een half donkere, half blanke vrouw en het werd tegen fikse betaling gebruikt door achtereenvolgens Portugese, Nederlandse en Franse slavenhandelaren.

Huguette Caland, Various works, 1971-1995, diverse materialen, 57th International Art Exhibition - La Biennale di Venezia, Viva Arte Viva. Foto: Italo Rondinella. Courtesy: La Biennale di Venezia.

De slaven werden er aan de achterkant ingedreven, verbleven soms weken in de vochtige kelders en scheepten zich aan de voorkant rechtstreeks het schip in, meestal hongerig en ziek, richting Brazilië en Amerika. Ieder staatshoofd voelt zich tegenwoordig bijna moreel verplicht op dit eiland het slavenmonument en het 'Huis van de slaven' te bezoeken. Wie er geweest is, heeft de beklemming gevoeld van het tragische lot van deze Afrikaanse mensen, die overigens vaak door hun eigen stamhoofden aan de blanke handelaren verkocht werden.

Traditionele kunst
Er is ook volop 'traditionele' kunst te zien: tekeningen, schilderijen, beeldhouwwerken, foto's, installaties. De Amerikaanse kunstenares Michelle Stuart rangschikte 60 kleine foto's, die in zwarte lijstjes zijn gevat, als mozaïekjes in een grote rechthoek: 'Ring of fire'. Deze installatie bevat foto's uit de gebieden rond de Stille Oceaan op archiefpapier, met afbeeldingen van maskers, vulkaansteen, planten, portretten van vrouwen, bergpieken, insecten, in zwart, wit en sepia. Door de onverbiddelijke rangschikking en de zwarte lijsten, heeft het werk een mediterende uitwerking. In het 'Paviljoen van de Aarde'.

Heel gracieus is het tekenwerk van Huguette Caland uit Libanon. Met weinig lijnen weet ze het vrouwelijk lichaam op te roepen. Ze tekende haar eigen schaambeen in vier dunne lijnen, een bosje krullen en noemde het 'zelfportret'. Speels en lichtvoetig is haar 'Partie à trois', met drie vrouwen die gekleed lijken, maar tegelijk ook naakt. In Libanon wordt ze gezien als een exponent van feministische kunst, maar ze schept haar humoristische en poëtische werk vooral in haar nieuwe woonplaats Los Angeles. Want de huidige Islam, zeker die van Hezbollah in Libanon, weet deze verfijnde focus op het vrouwenlichaam niet erg te waarderen. Caland heeft haar opleiding in Libanon en Amerika genoten. Haar werk is tentoongesteld in het 'Paviljoen van Dionysius'.

De Zuid-Koreaanse kunstenares Yee Sookyung heeft gewerkt bij pottenbakkers in Italië. De Europese kennis van keramische kunst nam ze mee terug naar Seoul. Daar verzamelde ze in de pottenbakkersdorpen rond de hoofdstad Seoul afgekeurde bekers, potten, schalen, borden, beeldjes, die bedoeld waren voor de shredder. Ze gaf de restanten een nieuw leven in een vier meter hoog beeld van bollen pastelgroen porselein, behangen met gouddraad, afgewisseld met zwarte steen en Delfts blauwe theekopjes. Een hoge bijna wulpse ode aan het edele materiaal porselein (titel: 'Negen draken in Wonderland') in het 'Paviljoen van de tradities'.

 
Sheila Hicks, 'Escalade Beyond Chromatic Lands', 2016-2017, mixed media, natuurlijke en synthetische vezels, kleding, leisteen, bamboe, sunbrella, 600 x 1600 x 400 cm, 57th International Art Exhibition - La Biennale di Venezia, Viva Arte Viva. Foto: Andrea Avezzù. Courtesy: La Biennale di Venezia.

Het gebruik van bizarre vormen en goud in dit laatste werk doen denken aan Damien Hirst, die elders in Venetië in twee palazzi zijn eigen Biënnale heeft georganiseerd.

De afsluiting van dit deel van de Biënnale wordt gevormd door een wand van zes bij vier meter, van gestapelde balen van kunststof in felle kleuren. Sheila Hicks, een Amerikaanse kunstenares van inmiddels 84 jaar, is haar hele leven al geïnteresseerd in de wisselwerking van kleuren en domineert nu het 'Paviljoen van de kleuren'. Zij heeft intensief gereisd door Zuid-Amerika en heeft er ook gewoond; zij wordt geëerd als 'textile-artist'. Wandkleden van haar hangen op Kennedy Airport. Even kijken als u er landt.

Giardini
De Biënnale kent twee hoofdindelingen: het Arsenale, de oude werkplaatsen waar een curator de vrije hand geeft aan individuele kunstenaars en de Giardini, de tuinen, waar de inzendingen van landen te bekijken zijn. Commissies uit de deelnemende landen beslissen over de inzendingen van hun land. Mijn indruk is dat die procedure het niveau van de inzendingen niet altijd ten goede komt.
De Nederlandse inzending ('Cinema Olanda', over veranderingen in de Nederlandse samenleving) is door een jury van vijf mensen, aangewezen door het verantwoordelijke Mondriaan Fonds, interessant genoeg bevonden voor inzending. Mij kon zij in het geheel niet bekoren en ik zal haar dan ook niet bespreken. We kunnen niet alle inzendingen hier de revue laten passeren, dus ik zal me beperken tot welke ik de drie indrukwekkendste vond.

Het eerste het beste landenpaviljoen, dat van Zwitserland, toonde meteen het boeiendste werk, althans in mijn ogen. Opnieuw een video, met een intrigerende geschiedenis, in meerdere lagen. De Zwitserse beeldhouwer Alberto Giacometti (1901-1966) heeft zijn hele leven geweigerd aan de Biënnale deel te nemen. Hij meende als idealistische Europeaan boven het nationale denken te staan. Dit ondanks het feit dat zijn broer het Biënnale-paviljoen van Zwitserland ontworpen had.

Dit jaar staat Giacometti opeens toch centraal in de Zwitserse presentatie. Het Zwitserse kunstenaarsduo Teresa Birchler en Alexander Hubbard, dat in Amerika en Berlijn woont, hebben in een documentaire het spoor terug gevolgd van Giacommetti's eerste geliefde, de Amerikaanse Flora Mayo, die uit een rijke familie kwam en op 19-jarige leeftijd tot een ongelukkig huwelijk gedwongen was. Ze vluchtte naar Parijs, liet haar dochtertje achter, nam beeldhouwlessen bij Antoine Bourdelle en ontmoette daar Giacometti in 1925, toen zij 26 jaar was en Alberto 24. Ze hadden een langdurige liefdevolle en wederzijds inspirerende relatie.
SWITZERLAND, 'Women of Venice', 57th International Art Exhibition - La Biennale di Venezia, Viva Arte Viva. Foto: Francesco Galli. Courtesy: La Biennale di Venezia.

Ze maakten elkaars portret. Zijzelf heeft Giacometti's portret met de rest van haar werk in een staat van depressie vernietigd, maar Flora kennen we als 'Tete d'une femme', een platte bronzen schijf waarin haar gezicht gegraveerd is. De relatie eindigde omdat Flora's familie geruïneerd werd in de crisis van 1935 en Flora moest terug naar Amerika.

Grote onbekende
De biografen van Giacometti hebben nauwelijks moeite gedaan te achterhalen wie Flora Mayo was. Ze was een grote onbekende. Maar het duo Hubbard/Birchler kende de weg in de Amerikaanse archieven. Het docuportret van Flora is verrijkt door documenten, oude foto's en filmpjes.

Spannend wordt het als de makers een tweede kind van Flora in Hollywood ontdekken, de 81-jarige David Mayo. Zij heeft haar zoon nooit iets verteld van haar verleden, want de godvruchtige familie van Flora moest niets van buitenechtelijke kinderen hebben. Flora heeft een zwaar leven gehad, verdiende haar geld als werkster en fabrieksarbeidster om te kunnen wonen en eten. David op zijn beurt verliet de universiteit om voor haar te kunnen zorgen. Het verleden van zijn moeder, de documenten en de brieven, waren totaal nieuw voor hem. Van Giacometti had hij nog nooit gehoord. Voor de 81-jarige krijgt het leven een nieuwe zin, hij volgt het spoor van zijn moeder terug, bezoekt Parijs en bekijkt een grote tentoonstelling van Giacometti in Zurich.

Je ziet de oude man ontroerend onhandig de trappen van het museum op sjokken, een plek waar hij nooit eerder kwam. In zijn grote Amerikaanse broek en bloemetjeshemd bekijkt hij aandachtig de prachtige beelden van Giacometti. Opeens staat hij voor het beeld 'Tête d' une femme', het portret van zijn moeder en kan zijn emoties niet bedwingen. Wat de film een geheimzinnige kracht geeft, is dat David op Giacometti lijkt en nog meer op diens broer Bruno, de architect. David is geboren in Parijs tijdens de relatie van Flora en Alberto. Maar dat Alberto de vader van David zou zijn, wordt niet uitgesproken. Dat blijft hangen als een privé-inzicht van de kijker.

Als angst stopt
'De Berg' heet de inzending van Egypte. In het paviljoen hangt de geur van kamelen. Een film over angst, onder het motto 'Het leven begint waar de angst stopt'. Het is een simpel maar reëel verhaal. Een klein dorp in Egypte is geheel in de ban van angst voor een duivel die op de hoogste berg achter het dorp huist. Al het ongeluk van het dorp wordt aan hem toegedicht.

In een van de dorpsfamilies woont een slim meisje, Zeina, en haar moeder trotseert de vader en wenst dat haar dochter onderwijs volgt in de stad. Ze krijgt haar zin. Jaren later komt het meisje terug als dokter.

Iedereen bewondert de dokter van het dorp. Maar als zij in een vergadering van dorpsoudsten, waar normaal gesproken vrouwen niet welkom zijn, aankondigt dat ze de volgende ochtend heel vroeg de berg zal beklimmen om de duivel met een groot mes dood te steken, wordt ze voor gek verklaard en de mannen verlaten een voor een de bijeenkomst.

 
EGYPT, 'THE MOUNTAIN', 57th International Art Exhibition - La Biennale di Venezia, Viva Arte Viva. Foto: Francesco Galli. Courtesy: La Biennale di Venezia.

Zeina voert haar plan echter uit. En langzaam gaan in de ochtendschemering deuren in het dorp open en stappen jongens naar buiten die haar volgen. Ook ouderen voegen zich bij de stoet, bergopwaarts. In feite is dat het moment waarop de angst al uit het dorp verjaagd is. Boven aangekomen doorsteekt ze iets dat we niet zien en blijft op de grond liggen. De volgers vragen elkaar: is ze dood of is ze levend? Maar de duivel is overwonnen, dat is duidelijk. Mooie film in donkere tinten opgezet, veel zand, baarden en lange gewaden.

De Biënnale 2017 vertoont niet alleen films. Amerika heeft een prachtige inzending met schilderijen van Mark Bradford, 'Tomorrow is Another Day'. Zijn techniek bestaat uit het mengen van papier en verf. Cyprus heeft Polys Peslikas ingestuurd, een schilder die vormen en kleuren uit de renaissance mengt met moderne elementen. Dat leidt tot een curieuze mix van afhakte beestenkoppen en druiven, antieke tafels, vazen, schalen en een ijzeren schenkkannetje, in rode, oranje en groene kleuren opgezet.

Duitsland heeft een paviljoen met lange rijen, die geduldig wachten op een blik op de creatie van Anne Imhof. Die bestaat uit schilderijen, een sculptuur en een performance. In de laatste bijdrage kruipen levende personen in allerlei standen onder een glazen vloer, dus zichtbaar voor de bezoekers die daarop lopen. Een vuurtje brandt onder de vloer, luide muziek geeft ritme aan de bewegingen, op verschillende plaatsen liggen drie lepels gerangschikt. Volgens de overzichtsgids laat Imhof de ruimte tussen lichaam en realiteit zien, de ruimte waar onze persoonlijkheid tot wasdom komt. Ik begreep er niets van.

Schaduw-Biënnale
Dit jaar is er ook een Schaduw-Biënnale georganiseerd. De stuntman van de moderne kunst, de Engelsman Damien Hirst, heeft in twee Venetiaanse paleizen een eigen indrukwekkend museaal verhaal opgebouwd, 'Treasures from the Wreck of the Unbelievable'. Twee Venetiaanse paleizen zijn hem ter beschikking gesteld door zijn bewonderaar François Pinault, de Franse miljardair en eigenaar van onder meer Converse schoenen, Gucci, Printemps en Christie's, die als diens verzamelaar Hirst al tien jaar in dit waanzinnige project steunt.

Het verklarende tentoonstellingsverhaal van Hirst is te lezen op de muren van de paleizen en in de catalogus. In 2008 werd een wrak voor de kust van de verdwenen havenstad Azania in Zuidoost-Afrika ontdekt. Vermoedelijk ging het om de Apistos, een kolossaal schip, dat eigendom was van Aulus Calidius Amotan, een ex-slaaf die sinds zijn vrijlating een immens fortuin had opgebouwd. Het schip vervoerde een grote collectie artefacten uit de hele antieke wereld, beelden, vazen, sieraden, kommen, muntstukken, wapens enz., bedoeld voor een tempel die de ex-slaaf wilde bouwen. Zo'n tien jaar na de vondst en het opduiken ervan, is deze tentoonstelling van Damien Hirst de eerste kennismaking met de schatten van Amotan. Hirst begint deze tekst met een liedje uit het toneelstuk 'De Storm' (The Tempest) van Shakespeare. "Je vader is nu van de zee,/ Zijn botten zijn koralen;/Voor altijd vrij van ach en wee,/ Zijn ogen worden kralen (...)" (vertaling Frank Albers). Toepasselijk citaat uit onverdachte bron.

Wij zijn begonnen in paleis 2, het Palazzo Grassi. Een beter begin dan het officiële in paleis 1, bedenk ik achteraf. De illusie van Hirsts opgedolven schat blijft hier een fractie langer intact. De allereerste confrontatie in het trappenhuis van Palazzo Grassi, is met een bronzen gigant van een vechter van wel acht meter hoog. Een indrukwekkende vergroting van een beeldje dat, zo blijkt uit de begeleidende video van de duikers die het naar boven brachten, ook tot de schat behoort. Op de eerste etage staat een schedel tentoongesteld, half bot, half gelooid vel, van rood marmer en wit agaat. De tekst vermeldt: "Klassieke periode (400-323 vC.), getuigt van vooruitgang van de medische theorie, waaronder de verbeelding van geest-lichaam dualiteit."
Sala Chini, Ciclo pittorico la Civiltà Nuova, 1909, Padiglione Centrale, Giardini. Courtesy la Biennale di Venezia.

Vervolgens een zaal met drie beelden van hermafrodieten. De tekst bij het meest geschonden beeld vertelt: "Dit kapotte beeld van de dubbelgeslachtelijke god Hermaphroditus staat naast een kopie van een gaaf museumexemplaar en naast een versie begroeid met schelpen. (…) In Plato's 'Symposium' beschrijft Aristophanes een derde geslacht, dat het mannelijke en vrouwelijke combineert, dat ook sterker en mooier is dan de aparte seksen." De drie exemplaren zijn boeiende beelden, met mooie vormen, kunstzinnig begroeid met grillige schelpen.

Langzaam wordt duidelijk dat Damien Hirst alles zelf bedacht heeft, de schat, de vondsten onderwater en dat hij de beelden, vazen, gouden sieraden, gouden bestekken, enz. enz. in ateliers heeft laten maken, dat hij ze afgezonken heeft en voor de film en de echtheid weer heeft laten opduiken. Dat de schelpenaangroei, de wier-strengen, de zachte groene plekken op de beelden allemaal door hem aangebracht zijn.

Uitstalling
De twee tentoonstellingen bestaan uit een bijna oneindige uitstalling van beelden, schelpen, mythische beesten, schedels, munten, sieraden, pijlpunten, stenen met gouddraad, urnen, disks, enz. Perfect belicht en harmonisch gerangschikt. Gemaakt van quartz, goud, aluminium, malachite, MDF, siliconen, marmer, geschilderd marmer, enz., een duizelingwekkende hoeveelheid objecten en materialen. Vele van de Hirst-producten zijn beeldschoon, intrigerend. En soms geestig. Je barst in lachen uit als je een mythisch monster ziet, dat Mickey Mouse begroeid met schelpen bij de hand houdt. En wanneer Mickey zelf op het videoscherm uit de zee getakeld wordt.

Deze Hirst-Biënnale is geniaal bedacht en uitgevoerd. Tot in de kleinste details en tot in het oneindige. Op het eind is het duidelijk dat het teveel van het goede is. Dan heb je de grillige beelden en knap nagemaakte bronzen wapens wel gezien. Deze expositie is een kolossaal karwei van tientallen schilders, timmermannen, steenhouwers, plamuurders, siliconen- en goudspuiters, tekenaars, duikers, fotografen, filmers, verhuizers, transporteurs. Een logistiek ingewikkelde operatie, met bravoure en hoogst museaal uitgevoerd. Hirst speelt een amusant spel met de toeschouwer, die een indrukwekkende en gevarieerde museale collectie voorgeschoteld krijgt en deze bekijkt met ogen die getraind zijn door vorige, klassieke museumexposities. De geregelde museumbezoeker kijkt door een frame.

Bij Hirst is duidelijk dat wat je ziet niet is wat het is. Goud is verf, marmer is geschilderd steen, brons is gespoten siliconen, de kunst is niet eens kopie van oude kunst, maar opnieuw bedacht en in elkaar gezet. En de kunst van Hirst kan mooi, interessant, intrigerend, maar ook geforceerd, afstotelijk en onaantrekkelijk zijn. Het is een groot kunstig theater van dubbelzinnigheid, dat tenslotte onafwendbaar moet eindigen in de vraag 'Wat is eigenlijk kunst?' En dat is een grote verdienste. Zeker in het Venetië van de Biënnale, dat vele plichtmatige kunstuitingen kent.

Biënnale van Venetië, t/m 26 november 2017. Website: www.labiennale.org.

Peter van Dijk is journalist.

Terug naar boven | Print dit artikel!

Verder in dit nummer:
Actueel

De Kleuren van De Stijl
-een discussie, uitwerking en verbeelding-
, door Wim Adema

Op zoek naar nieuwe gedachten, door Han de Kluijver

Haiku 1 van Ria Giskes

M HKA in Antwerpen vernieuwd, door Joke M. Nieuwenhuis Schrama

De samenhang van alleenigheid, door Yves JORIS

Haiku 2 van Ria Giskes

ARTZUID 2017
Internationale sculptuurroute door Amsterdam-Zuid en de Zuidas, d
oor Joke M. Nieuwenhuis Schrama

Kunstflitsen,
kunsttips voor lezers

 

Achtergrond

ART BRUSSELS, Contemporary Art Fair 2017, terugblik door
Joke M. Nieuwenhuis Schrama

Varvara Stepanova,
een constructiviste uit overtuiging
, door Wim Adema

Christiaan Kuitwaard: Schemering,
door Lea Nieuwhof

Picasso: gefilmde schilderkunst,
d
oor Wim Adema

 

Agenda
actuele exposities in Nederland en België

Uitgelicht
opmerkelijke
kunstberichten

Archief
vorige nummers

Colofon
over Het Beeldende Kunstjournaal

 

Nieuwsbrief
Verschijnt als er een nieuw nummer uit is.
Aanmelden kan door
een e-mail te sturen.

Facebook
Bezoek Het Beeldende Kunstjournaal op Facebook! Wordt fan!

Oproep
Vrijwiligers gezocht!