Nov. 2017 - febr. 2018, 12e jg. nr.5/13e jg. nr.1. Eindredactie: Rob den Boer. E-mail: redactie.bkj@gmail.com.
 
VOORKANT ACTUEEL ACHTERGROND AGENDA UITGELICHT ARCHIEF COLOFON 
voorpagina
artikel
recensies van tentoonstellingen

over kunst en
kunstenaars

actuele exposities
Nederland België
opmerkelijke
kunstberichten
artikelen uit  
vorige nummers

over Het Beeldende Kunstjournaal

 

Achtergrond

Schatten uit het Wrak van het Ongelooflijke
Damien Hirst, een kunstenaar die het toeval regisseert

Tijdens mijn bezoek aan de overweldigende tentoonstellingen van Damien Hirst in Palazzo Grassi en Punta della Dogana in Venetië, liep ik rond met vraag in hoeverre je beelden kunt maken die toevallig zijn.

Door Han de Kluijver

Toeval is iets wat gebeurt en niet iets wat je bedenkt, daarom is het moeilijk om het als ontwerpmethodiek in te zetten. Zelf ben ik gewend om als architect en als glaskunstenaar op een gestructureerde manier van grof naar fijn te werken: van idee naar tekening naar ontwerp naar realisatie.

Dat gebeurt allemaal binnen een bepaald tijdsbestek en binnen een bepaald budget. Voor toeval is weinig ruimte. Een glaskunstenaar zoals Yvon Trossèl werkt wat dat betreft op een tegenovergestelde wijze: zij laat juist ruim baan voor toeval in haar werk en wil het glas tijdens het glasblazen in haar eigen woorden: 'zo vrij mogelijk laten zijn'.

De Britse kunstenaar Damien Hirst lijkt tot een geheel andere categorie te behoren: hij regisseert het toeval. Zo is het een 'toevallige vondst' die ten grondslag ligt aan zijn tentoonstelling 'Treasures From The Wreck Of The Unbelievable'.

Het verhaal is dat de tentoongestelde historische vondsten afkomstig zijn uit het wrak van een schip, waarmee een extreem rijke ex-slaaf zo'n tweeduizend jaar geleden zijn enorme kunstcollectie, met kunst en artefacten uit iedere periode en cultuur die de beschaving heeft gekend, over de Rode Zee vervoerde. De schatten lagen tweeduizend jaar op de zeebodem totdat deze in 2008 bij toeval werden 'ontdekt'. Nu worden ze, nog bedekt met koraal, voor het eerst getoond.

De expositie is een ware onderwaterfantasie, een fantastische schijnwereld die je aan Ovidius Metamorfosen doet denken, maar evengoed ook aan de Efteling en Disneyland.

Bij binnenkomst in Palazzo Grassi moet je je hoofd ver in je nek leggen, om het gigantische beeld dat de binnenplaats van het paleis in beslag neemt helemaal te zien. Achttien meter, drie etages hoog, is dit beschilderde mannenbeeld van kunsthars zonder hoofd. Een Grieks beeld, maar dan overdekt met koraal, algen, takjes en schelpjes. Foto: 2/11/17, Han de Kluijver.

Is dit een sprookje waarbij alle middelen zijn ingezet om het verhaal geloofwaardig te maken? Op foto's is te zien hoe een groot aantal werken uit de tentoonstelling daadwerkelijk vanaf de zeebodem omhoog wordt getakeld. Zo echt als het fotomateriaal is, zo onecht ogen de grote hoeveelheid objecten soms zelf: de kleuren zijn te fris en te modern met talrijke knipogen naar de kunstgeschiedenis en huidige beeldcultuur.

Toch is dit alles geen grap, want hoe weten we eigenlijk dat die perfect verweerde potten en ringen en zwaarden in die vitrine niet 'echt' zijn? Door beelden van Goofy en Mickey Mouse te gebruiken, speelt Hirst duidelijk een spel met echt en onecht, verleden en heden. Zo speelt de kunstenaar ook met het begrip authenticiteit. Waarom accepteren we al eeuwen dat kunstenaars uit de Renaissance de stijlmiddelen van de Grieken en Romeinen ongegeneerd kopieerden, maar verwachten we van een hedendaagse kunstenaar originaliteit?

De lading wordt met veel moeite naar boven gehaald. De vele eeuwen op de zeebodem hebben hun sporen achtergelaten, de vazen en de zwaarden zijn zwaar verweerd en de beelden overwoekerd met veelkleurig koraal, ze hebben daar dus ooit even echt gelegen. Foto: 2/11/17, Han de Kluijver.

'Hydra and Kali'. Duidelijk is dat Hirst in ‘Treasures’ een spel speelt met echt en onecht, verleden en heden, aantrekken en afstoten. Hirst laat je opnieuw nadenken over oude beelden. Foto: 2/11/17, Corrie Hogenboom.

Damien Hirst voert het stellen van zulke vragen tot in het absurde in zijn werk door. Sommige beelden zijn gekke variaties op bestaande klassiekers: naakten met te grote borsten, Egyptische koppen met een te groot achterhoofd, gezichten die op Kate Moss zouden lijken. De kunstenaar levert Bovenkant formulierOnderkant formulierintelligent commentaar op hoe wij omgaan met beelden. De tentoonstelling laat je ook opnieuw nadenken over smaakvoorkeuren. Vrouwen zijn bijvoorbeeld door de eeuwen heen steeds anders afgebeeld. Met het verhaal van het scheepswrak geeft Hirst zichzelf de mogelijkheid om verschillende soorten esthetiek voorbij te laten komen. Hij legt ons de vraag voor waarom de ene stijl eigenlijk mooier of beter zou zijn dan de andere.

Dit sluit aan bij de huidige discussie dat we kunst te lang hebben beoordeeld vanuit onze eigen westerse traditie, die via romantiek en avant-garde leidde naar het dematerialiseren van de conceptuele kunst. We zouden meer oog moeten hebben voor kunst uit andere culturen, waarin begrippen als ambacht, schoonheid en traditie nog heel belangrijk zijn. Nu niet-Westerse landen rijker en machtiger worden, wordt hun esthetiek invloedrijker en sluit deze tentoonstelling aan op die mondiale smaakverandering.

Het is bekend dat de werken van Hirst goed in de smaak vallen bij 'nieuwe rijken' uit opkomende economieën. Hirst laat met zijn tentoonstelling zien dat het conceptuele westerse schoonheidsideaal mogelijk nog maar een heel kort leven beschoren is en een beperkte reikwijdte heeft.

De tentoonstelling kan opgevat worden als een statement over een veranderend schoonheidsideaal in een veranderende wereld. Toch knaagt er iets: zo biedt de kunstenaar geen alternatief voor de door hem geconstateerde leegte van onze tijd. Hirsts kunst is en blijft ideeënkunst voor het hoofd, niet voor het hart.

Zo roept de tentoonstelling allerlei tegenstrijdige gevoelens op en ijlt zij nog lang na in je gedachten. Wat beklijft is het gevoel dat Damien Hirst een kunstenaar is die de touwtjes stevig in handen heeft willen houden, in een tot in de puntjes uitgedachte tentoonstelling, waarbij de kunstenaar zijn eigen toevallige aanleiding heeft geregisseerd.

Han de Kluijver (1950), de nevelen van het verleden in het heden, 924 x 148 x 240 mm, foto: Tomas Hilger. Voor mij is het zelf beoefenen van een beeldende kunstvorm een bron van inspiratie. Door mijn kunstenaarschap kan ik zo een nieuwe vormentaal zoeken en ontwikkelen, die zo mogelijk kan worden geëxtrapoleerd naar de architectuur. Om de kern van mijn objecten zichtbaar te maken, heb ik gekozen voor het materiaal glas. Door de transparantie van glas ontstaat de mogelijkheid om architectonische ruimtes te creëren.

Tegelijkertijd laat de tentoonstelling je nadenken over waarheid en geloofwaardigheid. Je weet dat het allemaal nep is. Maar ja, wat is nep eigenlijk? Is kunst niet altijd fictie?

De tentoonstelling 'Treasures from the Wreck of the Unbelievable' van Damien Hirst was van 9 april t/m 3 december 2017 te zien in Palazzo Grassi en Punta della Dogana in Venetië. Website: www.palazzograssi.it/damien-hirst.

Han de Kluijver is architect bna bni bnsp

Terug naar boven | Print dit artikel!

 

Sonia Lewitska
-kunstenaar met poëtische zeggingskracht-
 
In de serie 'Opmerkelijke vrouwen van de avant-garde 1900-1950' deze keer aandacht voor de Oekraïense schilder en illustrator Sonia Lewitska. Zij was een kunstenares die beschikte over een spontane en poëtische verbeeldingskracht, 'a gift of childhood'. Zij ging niet in op de bestaande kunsttheorieën van haar tijd. Op haar eigen wijze zocht zij naar een persoonlijke visie op beeldende kunst. De Slavische folklore vormde hierbij een sterke inspiratiebron.

Door Wim Adema
 
Tussen 1890 en 1939 leefde een grote groep Poolse kunstenaars in Frankrijk. Sonia Lewitska behoorde tot hen. Deze kunstenaars woonden in Parijs, maar ook in Zuid-Frankrijk en Bretagne. Bekende namen waren onder meer Anna Bilinska-Bohdanowiczowa, Olga Boznanska, Karolina Grabowska, Maria Ewa Lunkiewicz en Mela Muter.
 
Biografische ontwikkelingslijn
Sonia Lewitska werd op 9 maart 1880 geboren in Czestochowa. Deze plaats behoorde vroeger tot het Russische rijk, maar is nu Pools grondgebied. Sonia Lewitska was afkomstig uit een Russisch-Pools familie. Vanaf 1894 volgde zij een kunstopleiding bij T. Kazanovsky in Jytomir en vervolgde haar studie bij de schilder Sergey Svetoslavsky in Kiev. Tijdens deze studie ontmoette zij de kunstenaar Alexander Archipenko. Haar broer Modeste Lewitsky werd een bekend  activist en schrijver en was gespecialiseerd in het schrijven van politieke essays. In 1905 vervolgde Sonia haar kunststudie aan de l'École des Beaux Arts in Parijs en voelde zich thuis in de Montparnasse. Tijdens deze studies leerde zij ook haar latere echtgenoot Jean Marchand kennen.
 
Artistieke ontwikkeling
In de begintijd in Parijs, voelde Sonia zich aangetrokken tot het fauvisme en raakte onder meer bevriend met Raoul Dufy, die haar inwijdde in deze schilderkunst. Zij werd lid van de Parasian Group en begon op een kubistische en fauvistische manier te schilderen. Later veranderde dat in een post-impressionistische stijl en ontwikkelde zij zich tevens als illustrator van literaire boeken. De Franse schrijver Guillaume Apollinaire had veel waardering voor Sonia's werk. In de manier van schilderen is een grote poëzie en feestelijkheid aanwezig, waarin populaire Oekraïense kunstvormen herkenbaar zijn.

Tussen 1931 en 1937 deed Sonia Lewitska regelmatig mee aan exposities in de Parijse galeries van Berthe Weil. Talrijke tentoonstellingen werden gehouden in de Salon d'Automne (tussen 1910 en 1934), terwijl zij ook deelnam aan de Salon des Tuileriën. In 1912 was er een belangrijke expositie in Moskou, die gewijd was aan de moderne Franse schilderkunst. Lewitska exposeerde daar met schilders als Henri Matisse, Albert Marquet en Robert Delaunay. De deelname aan het grote retrospectief 'Femmes artististes d'Europe' in het Musée du Jeu de Paume (Parijs, 1937) zal ongetwijfeld een belangwekkend moment in haar carrière zijn geweest.
 
Opmerkelijke veelzijdigheid
In haar schilderijen werkte Sonia Lewitska graag met gouache en aquarel ('Les grands arbres') maar zij combineerde de aquareltechniek ook met potloodlijnen ('Passage bleu et vert'). Daarnaast gebruikte Sonia ook de techniek van de houtsnede. Een bijzonder voorbeeld vind ik de 'Bucheron polonais ou ukrainienscant du bois en forêt'. In deze houtsnede, afgedrukt op Chinees papier, zie je bosarbeiders die hout door midden zagen. Opmerkelijk is de krachtige lijn van de figuren en een sterk zwart-wit contrast met het omringende boslandschap. De bladeren zijn licht en poëtisch van karakter, terwijl het water langsstroomt. De atmosfeer is tegelijk dreigend, intens en laat een impressie van zwaar werk zien.

De houtsnede 'Le Baiser' (1928) is vermoedelijk haar bekendste werk, waarin zij een optisch verwarrend dubbelportret van twee vrouwen weergaf. De grafiek van Lewitska was echter zelden te koop. Door haar veelzijdigheid deden ook andere kunstenaars een ander beroep op Sonia's ervaring. Om het werk van een aantal schilders beter onder de aandacht van het publiek te brengen, verzorgde de decorateurs André Fau en Frances Thieck raamdecoraties voor kunstenaars, waarbij zij voor de uitvoering een beroep deden op Sonia Lewitska. Schilders als Raoul Dufy, André Lhote en Jean Marchand maakten gebruik van deze raamdecoraties. Ten tijde van financiële crises, die vaak plaats vonden in Frankrijk, ondersteunde Sonia Lewitska haar kunstvrienden ook financieel, samen met de  vriendin Henriette Tirman.
 
Illustraties en literatuur
Indrukwekkend zijn de talloze illustraties die Sonia Lewitska maakte voor literaire boeken van belangrijke schrijvers, tijdschriften en politieke uitgaven. Jean Cocteau vroeg haar medewerking voor illustraties voor een boek over de schrijver Bertrand Guégan (1892-1943). Samen met de dichter Roger Allard vertaalde zij de roman van Nicolas Gogol: 'Les Veillées du château près de Dikanka ou Les Nuits d'Ukraïne' (1921). Voor deze vertaling verzorgde Sonia Lewitska ook de illustraties. Zo werkte zij eveneens voor schrijvers als Jean de Joinville, Alphonse Sêche, André Thérive en Paul Valéry. De betreffende literaire boeken hadden meestal vanwege hun karakter een gelimiteerde editie.
 
Hoewel het niet gemakkelijk was om goede literatuur te vinden over Sonia Lewitska, ontstond bij mij toch een goed beeld van haar persoon en werk. Zij was als kunstenares en als mens zeer onafhankelijk. In haar beeldtaal volgde zij een geheel eigen weg. Door haar Slavische karakter, brede opleiding en grote artistieke veelzijdigheid gingen veel deuren in Parijs voor haar open. Het zal niet onterecht zijn geweest dat haar vriendin Henriette Tirman na het overlijden van Sonia Lewitska op 20 september 1937, een 'Société des amis de Sonia Lewitska' organiseerde en dat als herinnering aan haar twee exposities in Parijs plaats vonden bij André Sambon. Mede dankzij de goede zorgen van Georges Huisman is Sonia Lewitska een kunstenaarsnaam om niet te vergeten.

Werk van Sonia Lewitska kunt u onder meer hier zien: commons.wikimedia.org/SoniaLewitska.
 
Literatuur

  • François Roussier: Sonia Lewitska, 2005, catalogus Musée Mainssieux, Voiron;
  • Alexis Gritchenko: Mes rencontres avec les artistes français, L'Harmattan, 2010, pp 160-166
    (ISBN: 978 2296117686);
  • Vita Susak: Ukrainian artists in Paris 1900-1939, Lviv, Rodovid Press, 2010
    (ISBN 978 9667845407).

Wim Adema is beeldend kunstenaar en fotograaf en publiceert regelmatig artikelen over beeldende kunst in diverse media. Klik hier om zijn website te bekijken.

Terug naar boven | Print dit artikel!

 

Drie haiku's van Ria Giskes.

 

natte sneeuw
één vlokje probeert
te dansen

een vlucht zwanen
gedragen door vleugels
van sneeuw

 

Haiku: Ria Giskes-Pieters; foto: ©John Giskes. Meer haiku's van Ria Giskes vindt u hier: http://tjilp.blogspot.com.

Terug naar boven

 

Leonora Carrington
-de vergeten surrealist-

Soms heeft een televisiedocumentaire het karakter van een kunsthistorische gebeurtenis. Je wordt als kijker geconfronteerd met het leven en werk van een excellente kunstenaar. In dit geval ging de uitzending van Close Up op zondag 8 oktober 2017 op NPO 2 over de Engelse beeldend kunstenares Leonora Carrington (1917-2011). Het was voor mij een 'eye-opener'.

Door Wim Adema

Leonora Carrington werd op 6 april 1917 in Lancashire (Engeland) geboren. Als kind bleek zij al over een groot artistiek talent te beschikken, maar haar ouders, die zeer welvarend waren, zagen een artistieke toekomst voor hun dochter niet zitten. Zij eisten namelijk haar onvoorwaardelijke acceptatie van hun strenge familietradities. De vader was een selfmade textielmagnaat en wilde niets liever dan tot in de hoogste societykringen doordringen. Leonara diende als debutante mee te gaan naar het hof van koning George V. Voor kunst was in hun leven geen plaats. Door deze slechte omstandigheden groeide Leonora op tot een onhanteerbare leerling en werd in 1926 van twee kloosterscholen weggestuurd. Zij wilde zich niet aanpassen aan de regels van haar ouders, maar wilde onafhankelijk zijn.

Zij was een 'wild child', zoals haar nichtje Joanna Moorhead haar beschreef in het boek 'The surreal Life of Leonora Carrington (2017). "In de meeste families zijn de geesten dood, maar in mijn familie leeft onze geest nog steeds. Haar naam was 'Prim' en zij verliet ons op een herfstdag in 1937, slechts twintig jaar oud. Prim was de lege stoel op de Sunday lunch. Zij was het nichtje dat niet meer terug keerde. It was Prim; she was the reason everything went wrong."

Of zoals Leonora zelf heeft gezegd:
"I didn't have time to be anyone's muse...I was too busy rebelling against my family and learning to be an artist."

Omdat Leonora zich steeds meer tot een rebel ontwikkelde, stuurde haar ouders haar naar Florence voor een korte kunststudie. Hier ontdekte zij met name de schoonheid van de schilderkunst in de renaissancetijd. Teruggekeerd in Londen kreeg Leonora wel toestemming om een kunstopleiding te volgen aan de Chelsea School of Art en lessen te nemen bij de Franse kubistische schilder Amédée Ozenfant. In die periode ontwikkelde de surrealistische beweging zich ook internationaal, waardoor zij veel werk zag van belangrijke kunstenaars. Toen Leonora Carrington in 1936 de International Exhibition of Surrealism bezocht in de New Burlington Galleries in Londen, ontdekte zij de mysterieuze artistieke codes van het Surrealisme. Dit was een artistieke bevrijding voor haar.

In 1937 veranderde het leven van Leonora Carrington echter ingrijpend toen zij in Londen Max Ernst ontmoette. Hij was een belangrijke surrealistische schilder, maar ook veel ouder. Met hem kreeg zij een langdurige relatie die de ontwikkeling van haar persoon en werk zeer sterk zou gaan beïnvloeden. Zij deelden de interesse voor het onbewuste en de droombeelden, de Keltische literatuur, de schilderkunst tijdens de renaissance, de Amerikaanse volkskunst, de Middeleeuwse alchemie en de psychologie van Jung.

Max Ernst verliet om Leonora zijn eigen vrouw en vestigde zich in 1938 met haar in Saint-Martin-d'Ardéche in Zuid-Frankrijk. Van Ernst leerde zij de surrealistische wijze van schilderen, het maken van collages en automatisch schrijven. In die periode maakte Leonora schilderijen met hybride figuren, half mens en half dier, ontstonden er combinaties met fantastische beesten, die angst aanjoegen maar ook vrolijk konden maken. In die tijd werd haar beeldtaal ook bepaald door transformatie en identiteit in een steeds veranderende wereld. Het werk bevatte moderne ideeën over seksualiteit, waarin echter de frequente surrealistische stereotypering, met vrouwen als object van mannelijk verlangen, vermeden werd.

Einde van een relatie
Tijdens het voortduren van de Tweede Wereldoorlog werd hun relatie echter beëindigd. Max Ernst, die verschillende keren door de nazi's gearresteerd was, verliet Frankrijk en vluchtte via Madrid naar de USA. Leonora bleef vertwijfeld en diep ongelukkig achter. In Spanje kreeg zij een grote geestelijke inzinking, een psychose, en werd zij op verzoek van haar ouders langdurig in een psychiatrisch ziekenhuis opgenomen en verzorgd. Die naargeestige periode zou Leonara nooit meer vergeten en zou tevens aanleiding zijn voor een definitieve breuk met haar familie. Na haar herstel zocht zij contact met de Mexicaanse ambassade in Lissabon en vertrok door toedoen van een goede Mexicaanse vriend, een diplomaat, naar Mexico. Na een kortstondig huwelijk met deze man, ontstond een zeer lange creatieve Mexicaanse kunstperiode, zonder een verbinding met haar Engelse familie.

Een nieuw leven in Mexico
In dit land ontwikkelde Leonora Carrington zich tot een belangrijk internationaal kunstenaar. Vanuit het hart van een surrealistische kunstenaar, maakte zij talrijke indrukwekkend mooie schilderijen en ontstonden vele monumentale beelden. Ook schreef zij korte verhalen en novellen. Zij werd op haar manier een vrouw van de renaissance. Gedurende tientallen jaren bleef zij nog onbekend, werd zij gepasseerd door de kunstwereld en ontkenden verzamelaars de grote waarde van haar werk. In de jaren tachtig van de vorige eeuw verkreeg zij langzaamaan meer bekendheid, als een belangrijke vrouwelijke surrealist. In de eenentwintigste eeuw volgde een grote internationale omslag. In het Verenigde Koninkrijk werd haar grote artistieke waarde als kunstenaar ontdekt, terwijl talrijke belangrijke internationale musea haar werk aankochten en exposities organiseerden.
Leonora Carrington zei zelf: "I didn't have to try at all."

De uitzending over haar persoon en leven in Close Up van AVROTROS op 8 oktober 2017 liet zien dat Leonora Carrington een geestelijke zeer sterke vrouw moet zijn geweest, die zich geheel op eigen kracht, ondanks grote tegenslagen, als beeldend kunstenaar ontwikkelde. Haar schilderijen passen in de traditie van Chirico en Dali, terwijl haar beelden een sterke autonome kracht uitstralen. Haar persoon en werk zijn vergelijkbaar met Louise Bourgeois en Kiki Smith. De uitzending van Close Up toonde het leven van een fascinerend schilder en beeldhouwer en was een bijzonder verrassende kunstervaring voor mij.

Werk van Leonora Carrington kunt u onder meer hier zien: schilderijen | beeldhouwwerken.

Wim Adema is beeldend kunstenaar en fotograaf en publiceert regelmatig artikelen over beeldende kunst in diverse media. Klik hier om zijn website te bekijken.

Terug naar boven | Print dit artikel! | LEES ACTUELE BERICHTEN OP DE PAGINA UITGELICHT

Inhoud