Kunstprogramma's hebben vaak een kort leven op de Nederlandse televisie. Ik bedoel hiermee de programma's met een brede opzet van vorm en inhoud, waarin allerlei zaken uit de wereld van kunst en cultuur besproken worden. Vooral de hedendaagse visuele kunsten blijken een moeilijk terrein. Deze wereld is vaak complex en verwarrend. De ontwikkeling van de nieuwe media is in een enorme versnelling terechtgekomen.

Zelfs voor insiders gaat deze ontwikkeling snel. Hoe kan men deze 'digitale kunstsnelweg' in een kunstprogramma presenteren?

Het vraagt veel kennis van zaken en tegelijk het vermogen om deze media helder en boeiend voor de kijkers te presenteren.

Sommige kunstprogramma's slagen erin om een 'brug' te maken tussen onderwerp en kijker. Bijvoorbeeld: programma's als Close-up en het Uur van de Wolf. Zij hebben een opzet waarbij een persoon, kunststijl of stroming centraal kan staan. Dat geeft aan de kijker een zeker houvast. Men weet vooraf wat de inhoud van een programma is. De formule blijkt een succes en kan kennelijk op een behoorlijk kijkerspubliek rekenen.

Ook een kunstprogramma als 'Verhaal van een meesterwerk' heeft een afgerond geheel. Men laat in 17 uitzendingen meesterwerken uit de beeldende kunst zien. Het zijn kunst-historische documentaires. De NPS-Arena geeft veel ruimte aan muziek, literatuur en beeldende kunst. Het is dus breed van opzet en wordt goed gepresenteerd. Door haar opzet is echter niet elke uitzending even aantrekkelijk. De onderwerpen kunnen bijzonder van elkaar verschillen.

De VPRO heeft recent een nieuw programma over actuele ontwikkelingen in de wereld van kunst en cultuur: Picabia. Het muziekprogramma Vrije Geluiden (VPRO) bestaat reeds langer. De variëteit in dit laatste programma is groot, waardoor niet elke uitzending even interessant is.

Verder zijn programma's aanwezig als Hollands zicht, MuseumGasten en Beeldenstorm. Het zijn korte uitzendingen, die achter elkaar uitgezonden worden. Dit is voor de kijker heel praktisch. 'Tussen Kunst en kitch' wordt gepresenteerd in Nederlandse musea en heeft een groot kijkerspubliek. Dit is vooral een zeer leerzaam programma, waarin vele vormen van kunst op een deskundige manier besproken worden.

De TROS zend een 14-delige serie uit over 'De grote componisten'. Boeken&cetera wordt door de VPRO uitgezonden. Dode Dichters Almanak is bij de VPRO een dagafsluiting. In NPS-Klassiek staan belangrijke concerten centraal. De late uitzendingen zijn een minpunt. Veel kijkers willen niet om 12.00 uur 's-nachts met een concert beginnen.

Een groot deel van deze programma's vindt op zondagmiddag en -avond plaats. Opvallend is dat de AVRO, VPRO, Teleac/NOT en NPS regelmatig zendtijd beschikbaar stellen voor kunst en cultuur. Omroepen als de NCRV, VARA, TROS, BNN en EO stellen relatief weinig uitzendtijd hiervoor beschikbaar.

Een groot aantal kunstprogramma's heeft een centraal onderwerp: dat blijkt van belang. Het geeft de kijker een houvast.

-bij MuseumGasten ontmoet men bijvoorbeeld twee bekende Nederlanders die een interessant museum bezoeken.

-Verhaal van een meesterwerk concentreert de kijker op een kunsthistorisch belangrijk kunstwerk.

-Beeldenstorm wordt gepresenteerd door Henk van Os en heeft belangrijke kunsthistorische onderwerpen centraal
staan.

-Hollands zicht is interessant voor fotografieliefhebbers.

-Boeken&cetera vormt voor literatuurliefhebbers een belangrijk halfuur.

-NPS-Arena geeft een boeiend verslag van het kunst- en cultuurleven.

-Close-up en Het Uur van de Wolf kunnen bogen op een jarenlange traditie, waarbij vaak een persoon, stijl of
stroming uit de kunstwereld besproken wordt.

-Klassieke muziek komt ruim aan bod in NPS-Klassiek, de 'Grote Componisten' en Vrije Geluiden.

Men kan hieruit concluderen dat een programma over kunst en cultuur een duidelijke leidraad moet hebben. De formule moet helder zijn. Sommige programma's moeten goed gepresenteerd worden. De presentator is de verbindende schakel tussen de onderwerpen en moet in staat zijn tot vakbekwame interviews.

De bovengenoemde programma's behoren tot de wereld der Kunsten. In de hedendaagse beeldende kunsten staan vaak architectuur, schilder-, beeldhouw- en grafische kunst, film en fotografie, maar ook de nieuwe media centraal. Een 'kunstreis' kan plaatsvinden in de oude wereld, de middeleeuwen, de renaissance of de moderne wereld.

Toch blijkt het vaak moeilijk om in een kunstprogramma een duidelijke leidraad aan te brengen. Men wil in één programma dan teveel onderwerpen samenbrengen.

Ook het onderscheid tussen kunst en cultuur blijkt moeilijk. Wat is kunst en wat cultuur? Het woord 'kunst' roept ook veel discussies op en draagt mede bij aan een spraakverwarring. Veelal kan men de draagwijdte van het begrip 'kunst' niet begrijpen en omschrijven.

Veel mensen hebben geen kunsthistorische interesse. Men kent niet het onderscheid van beeldende, literaire en muziekkunst. Toneel-, dans en uitvoerende toonkunst. Bouwkunst en kunstnijverheid. De wereld van de beeldende kunsten! De kunstgeschiedenis is vaak onbekend.

Het is duidelijk dat een kunstprogramma met een duidelijk uitgangspunt een groot aantal televisiekijkers houvast geeft. Men wordt mee op 'reis' genomen. Een succes van een programma wordt mede hierdoor bepaald.

Voor het publiek is het belangrijk om de verschillende kunstvormen te leren kennen. Het is echter zeer moeilijk om een complexe kunstwereld zichtbaar en begrijpelijk te maken. Enerzijds is het belangrijk om de complexiteit te tonen en anderzijds is de dosering van deze kennis belangrijk. De vele vormen van kunst geven namelijk de mogelijkheid om de omvang van de menselijke verbeelding te leren kennen.

Met het begrip 'Museé imaginaire' toont André Malraux ook aan dat ieder mens een eigen denkbeeldig museum heeft van ervaringen, herinneringen en kennis van kunst. Wim Beeren omschrijft het als "Een totaalbeeld van van een rijkdom aan geziene kunstwerken, dat de mens in zijn visuele geheugen meedraagt als een schat aan impressies, schoonheidservaring en betekenissen, die bij elke nieuwe ontmoeting met een kunstwerk weer geactiveerd en herzien wordt".

Indien een maker van een kunstprogramma bijvoorbeeld 400.000 kijkers heeft, dan wordt hij of zij in feite geconfronteerd met 400.000 'denkbeeldige musea'. Het lijkt ondoenlijk om voor een dergelijke complexe kijkersgroep een kunstprogramma te maken.

Het lukt alleen indien een programma een duidelijke inhoudelijke structuur heeft en de kijker een 'houvast' biedt. Het succes van een kunstprogramma wordt hierdoor sterk bepaald. Daarnaast is visuele aantrekkelijkheid en een enthousiaste presentatie van belang.

In een programma als Beeldenstorm laat Henk van Os zien dat men een kunsthistorisch onderwerp visueel en inhoudelijk 'dicht' bij de kijker kan brengen. Hij overbrugt de afstand tussen het kunstwerk en de kijker. Door zijn enthousiasme kan de kijker gemotiveerd worden om zelf het 'kunstwerk' te gaan bezoeken. Zijn 5 afleveringen over 'Droom van Italië' in het Mauritshuis te Den Haag nam de kijker mee op een kleine kunsthistorische reis. De televisiekijker associeert Beeldenstorm met Henk van Os.

De presentatie van de Kunsten wordt m.i. sterk bepaald door de vakkennis van de presentator; een goede mediaperformance en het vermogen om zeer moeilijke onderwerpen helder en interessant te brengen. Daarom is het zeer moeilijk om een goed kunstprogramma te ontwerpen en inhoud te geven.

Eeen voorbeeld:

de VPRO heeft in de afgelopen jaren veel tijd en energie gestoken in de ontwikkeling van een goed kunstprogramma. Via RAM en de Besprekers kwam men uit op de Picabia-formule. Bij Picabia staan vooral de visuele kunsten centraal.

Hierbij werd zichtbaar dat vooral de presentatievorm sterk werd gewijzigd. In het eerste jaar van RAM werd het programma door twee presentatoren gebracht. Het had een vaste inhoudelijke formule. Men streefde naar een grote verscheidenheid van kunstinformatie. Gesprekken werden aan een centrale tafel gehouden, hetgeen het programma een rustpunt gaf. In dat jaar werd echter duidelijk dat kennis van de Kunsten onontbeerlijk is. In het tweede jaar werd RAM door één persoon gepresenteerd. Er was geen vaste ontmoetingsplaats. De presentator, een bekende Nederlandse schrijver, hield op locatie gesprekken. De nadruk lag hierbij vooral op literatuur en popmuziek. De beeldende kunsten waren in mindere mate in het programma aanwezig. In dat jaar werd ook duidelijk hoe belangrijk de persoonlijkheid van een presentator is. Hij/zij legt de verbinding tussen een kunstdiscipline, een kunstenaar, een kunstwerk en de kijker. Indien men als presentator bovendien irritaties oproept, dan is het programma in feite reeds 'kansloos'. Een goede schrijver is per definitie nog geen goede presentator.

Dat is een geheel ander vakgebied. De 'identiteit' van een programma wordt m.i. gevormd door de visuele presentatie, de keuze van bijzondere onderwerpen, een 'persoonlijke' visie van de presentator en een duidelijke 'vorm' van het programma. Dat geeft de kijker een houvast. De binding met een televisieprogramma wordt m.i. bepaald door de emotionele reactie bij de kijker. Het programma moet een welkome aanvulling zijn. Inspiratie en 'zicht' geven op ontwikkeling in de Kunsten.

In het 3e jaar probeerde VPRO een nieuwe formule: de Besprekers. In aanwezigheid van publiek werden wekelijks tafelgesprekken gehouden over belangrijke kunstonderwerpen. De deelnemers aan een gesprek deden o.a. verslag van een 'gezamenlijk' bezoek aan een kunstgebeurtenis. Dat laatste was interessant omdat zichtbaar was dat beleving van 'kunst' ook heel persoonlijk gebonden is. De onderwerpen waren gevarieerd. De sfeer was ontspannen. Er was wel sprake van een verschil in niveau, hetgeen vaak de inhoud van de discussie bepaalde. Men probeerde door een 'originele' cameravoering de 'vorm' van het programma een extra dimensie te geven. Het is jammer dat het programma niet meer tijd gegund werd. De kijkcijfers waren hieraan mede debet. Vooral de aanwezigheid van kunsthistorische deskundigheid gaf het programma een goede ondergrond.

Elk televisieprogramma heeft de tijd nodig om een eigen 'vorm' te vinden. De Besprekers nodigde uit tot kijken en luisteren. Dat was reeds een stap in de goede richting. Visuele vormgeving, presentatie en inhoudelijke programmering hadden stap voor stap bijgesteld kunnen worden. Presentatie van de wereld der kunsten vraagt veel tijd en geduld.

Met het programma Picabia zoekt de VPRO naar een meer 'actueel' draagvlak voor hun kunstprogramma. Dat is reeds direct herkenbaar in de visuele presentatie van het programma. Met eigentijdse mediamiddelen slaagde men erin om een prikkelende uitnodigende vormgeving te vinden. Het streven is om de 'visuele' kunsten in haar ontstaansproces te volgen. Men wil de kijkers dichter bij het creatieve proces brengen.

Ook in dit programma is zichtbaar dat er een inhoudelijke structuur nodig is. Kunst en cultuur bieden teveel zijwegen en kunnen voor veel verwarring zorgen. De 'beperking' tot de visuele kunsten kan het programma reeds een goede richting geven.

In feite is het een haast onmogelijke zaak om een goed kunstprogramma te maken. Bij de televisiekijkers zal men een groot verschil zien in kennis en ervaring met kunst. De behoefte aan informatie loopt zeer uiteen.

Kiest men voor een sterke amusementswaarde of voor een serieuze benadering van de onderwerpen.

Een goede presentator kan echter wonderen verrichten. Pierre Jansen kon destijds door zijn deskundigheid en wijze van presenteren de beeldende kunsten dichter bij de mensen brengen. Hij kon het 'bijzondere' van kunstwerken zichtbaar maken. Tijdens zijn programma-avonden ontstond er een chemie tussen de kunstenaar, het kunstwerk en de kijker. Er ontstond respect voor de 'Verbeelding'.

Een kunstprogramma dat hierin slaagt verdient een extra pluim!