Wie mag het Groninger Forum ontwerpen?

In de Martinikerk te Groningen werd van 19 januari t/m 31 januari 2007 een presentatie gehouden van zeven voorlopige ontwerpen voor de bouw van het Groninger Forum. Dat gebouw dient een toekomstige ontmoetingsplaats te worden voor 'geschiedenis, informatie, film, debat', alsmede horeca, terrassen en winkels.

Het Forum komt gelegen aan een plein. Aan vijf Nederlandse en twee buitenlandse architectenbureaus werd een voorlopig ontwerp gevraagd.

Een uitvoerige voorlichtingskrant begeleidde dit project en was voor het publiek beschikbaar.

De inwoners van deze stad en andere geïnteresseerden konden via een publieksenquête hun voorkeur voor een ontwerp kenbaar maken. Tevens zou een deskundige jury haar oordeel geven. Uiteindelijk zal de gemeenteraad van de stad Groningen een definitieve keuze maken.

Door Wim Adema

In de Martinikerk was op kleine schaal het betreffende stadsdeel nagebouwd en kon men zien in welke ruimte het Forum gepland was. De gebouwen die gingen verdwijnen, waren aangegeven met 'wordt gesloopt'. Dit liet meteen zien dat veel gebouwen moesten gaan wijken voor dit prestigieuze plan. Op een groot paneel werd het publiek geïnformeerd over de de consequenties van dit bouwplan. Als men zich realiseert dat het Groninger Forum qua omvang te vergelijken is met de Martinikerk, dan heeft men reeds een idee van deze 'ingrijpende' stadsverandering.

De nadruk van de presentatie ligt op de 'ontwerpen' en het toekomstige karakter, maar het feit dat de stad Groningen gedurende vijfjaren met een immense verbouwing te maken gaat krijgen, wordt slechts beperkt besproken. De te slopen gebouwen hebben op de maquette een heel klein formaat en lijken de werkelijke ingreep te verhullen. Groningen is niet de eerste stad waar een dergelijke ingrijpende stadsverandering zal plaatsvinden.

Een voorbeeld is een recente vergelijkbare verbouwing die plaats vond in de stad Spijkenisse. Een deel van het stadscentrum werd gesloopt en herbouwd. Dit centrum was een goed functionerend geheel, maar voldeed niet aan de toekomstvisie van gemeentebestuur en gemeenteraad. De eerste twee jaren was het centrum onherkenbaar veranderd. Een groot 'gat' maakte de omvang van de ingreep pas duidelijk. Ook in Spijkenisse werd de bevolking vooraf ingelicht, maar was een 'ontwrichte' binnenstad toch een onontkoombaar feit.

Dat kan in Groningen ook gebeuren. Ook hier wordt de bevolking vooraf geïnformeerd en wordt haar opinie gevraagd over de voorlopige ontwerpen. De voorlichting lijkt weldoordacht en efficiënt. Er wordt echter geen overzicht gegeven van het totale renovatieplan. Zouden bevolking en bedrijfsleven werkelijk hun fiat geven, indien zij alle consequenties zouden begrijpen. De omvang van dit soort plannen worden pas na verloop van tijd overzien. Eerst volgt de schok van de 'ingreep' en daarna de gewenning. De aanpassing aan de situatie. Dat geldt ook voor de stad Groningen.

Wat gaat er precies in de Groninger binnenstad gebeuren? Er zijn twee plannen. Aan de oostzijde van de Grote Markt komen de gevels van de oostwand ca. 17 meter naar voren komen, waardoor het plein weer gezelliger en intiemer wordt. Er ontstaat dan volop ruimte voor nieuwe gebouwen, passend bij de omgeving. De bestaande parkeergarage wordt gesloopt en wordt onder de grond opnieuw gebouwd. De Naberpassage verdwijnt, waardoor een plein ter grootte van een ster ontstaat. Dit stadsplein wordt verrijkt met terrassen. Aan dit plein wordt het nieuwe Groninger Forum gebouwd. Tussen de Grote Markt en de Nieuwe Markt ontstaat ter hoogte van de 'Naberpassage' een nieuwe straat.

Voor de oostwand van de Grote Markt volgt nog een tweede innovatie, waarvoor aan de Berlijnse architect Thomas Muller een beeldkwaliteitsplan gevraagd is. Voor de ontwikkeling van de Oostwand is Wessels Vastgoed aangesteld. Dit plan wordt stapsgewijs uitgewerkt. In het voorjaar 2007 zal een eerste publieksbijeenkomst georganiseerd worden.

Kortom: de bevolking van Groningen wordt met twee ingrijpende stadsveranderingen geconfronteerd. Een goed functionerend stadshart zal stap voor stap veranderen in een grote bouwplaats. Dat zal van het publiekzeer veel aanpassingsvermogen vragen. Het is en blijft de vraag of het merendeel van het Groningse publiek deze ingrijpende verandering ook werkelijk wil, ondanks de interessante ontwerpen voor het Groninger Forum.

Een andere vraag is of het stadscentrum deze 'stadsrenovatie' kan opvangen. De presentatie in de Martinikerk stond echter in ander teken: nl. de toekomst van Groningen Het publiek kon meekijken en meedenken over deze toekomst. De betreffende architectenbureau's hadden op groot formaat maquettes gemaakt en op panelen een beeld gegeven van de binnen- en buitenzijde van hun Forumontwerp. Een documentaire vertoonde gesprekken met deze architecten.

Het bureau Erick van Eegeraat Associated Architects ontwierp een Forum dat compact en transparant is. De etages lijken laag voor laag in ijs uitgebouwd. Een gebeeldhouwde ijsrots. De buitenkant is van doorschijnend natuursteen, dat in het donker een prachtig licht zal geven. Een rood 'ravijn' van gebeeldhouwd rood baksteen vormt een warme erotische binnen- en buitenkant. Het lijkt een hommage aan de romantiek. De niveaus van het gebouw doorsnijden elkaar. Het Forum steunt op vijf punten en zal 'zweven' boven de grond.

Foreign Office Architects heeft het Groninger Forum opgevat als een 'silo'. Een bakermat voor veel informatie. Door de vele ramen en perforaties oogt het ontwerp lichtvoetig en transparant. De langwerpige symmetrische vorm vormt een rustpunt tussen de omringende gebouwen. Aan de andere kant heeft het Forum een oosters mysterieus karakter. Blauwe en witte tegels zullen volgens een Penrose-tegelpatroon een vijfvoudig symmetrisch patroon laten zien. Het gebouw oogt van binnen doordacht, efficiënt en homogeen.

Het ontwerp van Neutelings Riedijk Architecten heeft aan de buitenzijde een opbouw van open keramische elementen: 'migraine netkousgevels'. Dat geeft het Forum een fijnmazige, sprookjesachtige huidstructuur. Onder deze structuur staan wanden van glas. Een ontwerp met oog voor de vele publieke functies. De voorkant van het gebouw is een groot venster. 's-Avonds zal het waarschijnlijk als een verlichte harp te zien zijn. Het hogere gedeelte zal harmonieus passen in de skyline van de stad.

Van NL Architects is een voorlopig ontwerp te zien, dat opvalt door een hoge verrassende bouw. Vanaf elke kant wordt het een ander gebouw. Soms slank, dan weer massief en breed. Het kan een toren zijn, maar ook een pyramide. De wanden hebben een grote variatie in schuine vlakken. De vele vormen van de omringende gebouwen lijken in dit ontwerp weer terug te keren. Verticale langwerpige etalages van licht zullen in het midden de etages met elkaar verbinden. Het atrium zal de verbinding vormen tussen het plein en het Forum. Dit ontwerp zal de stedelijke omgeving zeker sterk gaan domineren. Het is de vraag of de bruine muren goed zullen combineren met de woonomgeving? Zal de middenvorm van glas een tegenwicht zijn voor de monumentale buitenmuren?

Unstudio ontwierp een bijzonder experimenteel Forum. Voor- en achterzijde contrasteren zeer sterk met elkaar. Interactie en flexibiliteit zijn de ingrediënten. De voorgevel heeft strak geometische vormkenmerken en wordt een interactief, driedimensionaal mediascherm. Aan de pleinkant toont het ontwerp een geometrische wanorde. Vormen lijken ten prooi aan een chaos. Langzamerhand ervaart men de experimentele bouwvorm.

Het 'glaspaleis' van Wiel Arets Architects is een aparte verschijning. Glas bepaalt het Forum. Het oogt compact, maar is zeer doordacht opgebouwd. Het onderdeel van het gebouw eindigt ter hoogte van de omringende daken, waardoor het bovendeel als het ware boven de daken 'zweeft'. Dat geeft op de maquette reeds een bijzonder visuele ervaring. Dit gebouw zal door haar beslotenheid en transparantie naadloos op de omgeving aansluiten.

Het meest futuristische ontwerp kwam van Zaha Hadid Architects. Dit gebouw past in de grote bouwtraditie van Gehry, Poster en Calatrava. Het Forum wordt boven de daken uitgetild en zal mede de skyline van Groningen kunnen gaan bepalen. Het wordt gebouwd op kolommen en laat het plein doorlopen tot in het gebouw. De vorm van het plein vormt een dynamisch landschap. Binnen het gebouw vormen glooiingen en plooien de beweging in het gebouw. De langwerpigheid van de etagevormen geven het Forum een aerodynamisch karakter. Het oogt als geland ruimtelijk schip vol licht en uitzicht. Dat kan een fascinerende ervaring worden.

Samenvattend kan men concluderen, dat elk ontwerp zich kenmerkt zich door een doordachte originele benadering. Het is echter opvallend dat geslotenheid en massiviteit aan de buitenzijde vaak meespeelt in de vormgeving. De vorm is gesloten en kan slechts door openingen ruimte en licht geven. Hierdoor zal de interactie met de omliggende woonomgeving vaak moeizaam zijn. Alleen het ontwerp van Zaha Hadid Architects toont m.i. een visie op de toekomst en zoekt een relatie met de stad. Het Forum wordt verheven boven de stad. Er is hierdoor geen confrontatie met de woonomgeving. Een ruimtelijk schip dat 'geland' is in de binnenstad van Groningen.

Hoe kwamen de keuzes van deze architectenbureaus tot stand? Het is opvallend dat vijf van de zeven architectenbureaus uit Nederland kwamen. Dat maakt de kans op een heel bijzonder ontwerp wel klein. Waarom zijn niet meer internationale architecten van naam uitgenodigd? Zaha Hadid Architects vormt een uitzondering. Is er gedacht aan Santiago Calatrava, Neil M. Denari, Masaki Endoh en Masahiro Ikeda, Manuelle Gautrand, Frank O. Gehry, Laban Centre, Toya Ito, Rem Koolhaas of Richard Meyer?

Calatrava en Meyer hebben in Nederland gewerkt. Hoe zouden internationaal belangrijke architecten als Santiago Calatava of Frank O. Gehry het Groninger Forum vorm hebben gegeven? Nu kennen wij hun visie niet!

Inmiddels is bekend geworden dat het ontwerp van NL Architects uit Amsterdam de voorkeur heeft gekregen het publiek en de vakjury. Indien de gemeenteraad een zelfde mening heeft, dan zal dit architectenbureau een definitief ontwerp gaan maken.

Tot slot: het is en blijft de vraag of een niet geschoold publiek tot een gefundeerde keuze in staat is. De discussies rondom de maquettes verliepen in dat opzicht m.i. niet hoopvol. Het is en blijft zeer moeilijk om zonder kennis en ervaring op maquetteschaal ontwerpen te bekijken en beoordelen. Zelfs voor een vakjury. Het vraagt veel kijkervaring, kennis en 'verbeelding' om dergelijke ontwerpen te beoordelen en te vertalen naar een 'imaginaire' ruimte. Het is zeer moeilijk om alle bouwconsequenties te overzien. Kan de gemeenteraad dit project wel overzien? Het is twijfelachtig.

De keuze voor NL Architects lijkt de consensus te worden van het publiek, de vakjury en de gemeenteraad. Zonder twijfel een interessant ontwerp. Het zal passen in onze Nederlandse traditie van bouwen, maar het kan geen verrassende en vernieuwende architectuur genoemd worden. Calatrava, Zaha Hadid of Gehry hadden Groningen waarschijnlijk een 'sieraad' gegeven. Een ontwerp dat voorbij gaat onze aan menselijke 'horizon'. Een parel in het stadsbeeld van Groningen.

De film 'Sketches of Frank Gehry' (getoond op Film International Groningen, za. 03.02.07) maakte in dat opzicht fascinerende architectuur zichtbaar. Het Groninger Museum krijgt helaas geen artistiek vervolg.

Wim Adema is beeldend kunstenaar en fotograaf en publiceert regelmatig artikelen over beeldende kunst in diverse media. Klik hier om zijn CV te bekijken.