WAT IS KUNST?

Is een definitie van de begrippen 'kunst' en 'beeldende kunst' nog mogelijk? Een poging tot verheldering.

De oorspronkelijke zeven vrije kunsten (artes liberales) waren: grammatica, retorica, dialectica, meetkunst,
rekenkunst, sterrenkunde en muziek. Het begrip kunst lijkt hiervan een afgeleide. Onder kunst wordt ook verstaan: kennis dienstbaar maken aan de praktijk; een bekwaamheid. Een bijzondere manier om iets te verrichten of tot stand te brengen. Bijvoorbeeld: men verstaat de kunst van het schermen of het zwemmen. Het heeft dan met kunde te maken. Wanneer iets meesterlijk, voortreffelijk of mooi is, dan kan men zeggen:' Dat is de kunst'. Toverij beschrijft men als zwarte kunst.

Het is een kunststuk indien men door een bijzondere gave of oefening een bijzondere handeling verricht. Is het alleen behendigheid, dan wordt dat een kunstje genoemd. Zijn kunsten vertonen heeft een ongunstige betekenis. Bijvoorbeeld: 'Bij mij moet hij met die kunsten niet aankomen'.

Het woord kunst is langzamerhand losgekomen van zijn oorspronkelijke betekenis. In veel woorden heeft het zelfs geen enkele relatie meer met de kunsten. Bijvoorbeeld: kunsthars, kunstijs, kunstlicht, kunstmaan, kunstmest of kunstvezel. In deze woorden ligt de nadruk op kunstmatig gemaakte produkten. In het woord kunst wordt echter ook het vermogen van de kunstenaar verwoord om wat in zijn/haar geest of gemoed leeft of daarin gewekt is tot uiting of voorstelling te brengen op een manier die schoonheidsontroering kan veroorzaken. De disciplines die de kunstenaars beoefenen, behoren tot de kunsten. De bouwkunst is een van de oudste kunsten. Muziek, architectuur, literatuur, schilderkunst, beeldhouwkunst, danskunst behoren tot de Kunsten. De 'beeldende kunsten' vormt een verzamelbegrip.

Het woord kunst lijkt ontstaan te zijn uit het werkwoord kunnen. Het door aanleg en oefening verkregen vermogen om iets te doen. Indien men iets goed kan, dan spreekt men van kunde. Kan men iets bijzonder goed, dan kan het kunst genoemd worden. Het vermogen om iets uitzonderlijks te maken, dat schoonheidsontroering geeft, wordt dus kunst genoemd.

In het bovenstaande wordt hopelijk duidelijk gemaakt, dat het woord kunst in veel situaties te gebruiken is. Buiten de kunstwereld wordt het woord kunst ook te pas en onpas gebruikt. In veel opzichten heeft het een negatieve lading gekregen. Het woord heeft veel aan betekenis verloren.

Heeft dit ook invloed gehad op de beeldende kunst?

Ongetwijfeld! Door te weinig of geen ervaring met de kunsten en een onzorgvuldig taalgebruik wordt veel beeldende kwaliteit verkeerd beoordeeld. Een uitroep als 'Is dat nou kunst?' veroorzaakt veel schade. Het heeft reeds de grote afstand tussen de kijker en het kunstobject aan. De ontkenning, de afkeuring en het onbegrip worden in een dergelijk uitroep weergegeven. Het is schijnbaar het lot van de kunsten dat veel mensen in deze tijd met de kunsten geen of weinig contact hebben. Op een gemakkelijke manier bepaalt men een houding en miskent men tegelijk een enorm en complex gebied: nl. de kunsten. Men heeft geen enkel idee hoe omvangrijk de wereld der kunsten is.

Er zijn disciplines als schilderen, beeldhouwen, tekenen, modevormgeving, architectuur, binnenhuis-architectuur, grafische vormgeving, grafiek, keramiek, industriële vormgeving, fotografie, film, video en digitale beeldbewerking.

Door een zeer groot deel van het publiek wordt dit complexe gebied vaak aangeduid met het woord 'kunst'. Het kan dan een positieve of negatieve lading hebben.

Men heeft vaak geen idee van de vele disciplines. Het begrip 'beeldende kunsten' is voor veel mensen inhoudelijk te moeilijk.

'Kunst' is in feite een te gemakkelijk woord. Het klink lekker spontaan. Men kan snel een negatieve emotie hieraan koppelen. Een houding is snel bepaald. "Ik vind het niet mooi; het is niks, dat kan mijn kind ook of als dat kunst is." Het lijkt niet belangrijk en interessant. Tegelijkertijd is men onzeker. Men begrijpt de kunstwereld niet. In feite maakt het woord kunst een positieve en negatieve koppeling mogelijk. Men kan zeggen dat het woord 'kunst' vervreemdt is van haar werkelijke inhoud. Hetgeen haaks staat op haar werkelijke inhoud.

Woorden als kunst en cultuur zijn gemakkelijk in het gebruik, maar een echte definitie geeft hoofdbrekens. Misschien is het zinvoller om de Kunsten en de Beeldende Kunsten op hun eigen vakgebied te benaderen en hiervoor consequent eigen namen te gebruiken. Een duidelijk raamwerk, dat de inhoud van de kunstgebieden duidelijk definiërt. Dat schept duidelijkheid. Ook in het schoolonderwijs. Het is belangrijk dat er geen spraakverwarring is. Het raamwerk van de kunsten en de beeldende kunsten zal zeer omvangrijk worden. Met eigen begrippen en woorden.

Het woord cultuur vraagt om eigen omschrijving. Kan het woord 'beeldend' (in het woord beeldende kunsten) echter voldoende duidelijkheid scheppen? Er wordt mee aangegeven dat iets een 'beeld' is. Op een treffende wijze gemaakt is. Een eigen vorm heeft. Een beeldhouwer met beeldend vermogen heeft op een bijzondere wijze een beeld vormgegeven. Het heeft beeldende kwaliteit. Het heeft met verbeelding te maken. De beeldhouwer heeft zijn visie weergegeven in het materiaal. Door vakmanschap en creatief vermogen is iets nieuws ontstaan. Een beeld. Op deze wijze kan het woord 'beeldend' zeer bruikbaar zijn. Hoe moeilijk de definitie van 'beeldende kwaliteit' ook kan zijn.

In dat verband is het verzamelbegrip 'beeldende kunsten' goed hanteerbaar, mits het functioneert als drager van een raamwerk. Het woord 'kunsten' krijgt in dit verband ook geen te grote nadruk. Het overkoepelt de vele disicplines. Het is een raamwerk voor deze vakgebieden. ,

De kunstgeschiedenis omvat weer het gehele gebied van de menselijke verbeelding. Samenvattend: kunst als woord en begrip heeft helaas veel aan betekenis ingeboet. Het is multi-interpretabel geworden en schept geen duidelijkheid. Woorden als schilderkunst, beeldhouwkunst of filmkunst kunnen een vakgebied aangeven. De kwaliteit en het historische belang. Dat is op zich weer duidelijk.

'Kunst' als woord en begrip is op vele manieren met onze taal verbonden. Men associeert het met het 'bijzondere'. 'Kunst' is tegelijkertijd voor velen onbereikbaar. Het krijgt niet het respect dat het verdient. Lacherig ondeskundig commentaar is vaak haar lot. Kunst heeft te maken met dingen van bijzondere waarde. Artistieke prestaties. Het ontstaat door vakmanschap, begeestering, durf en verbeelding.

Daarom is bijvoorbeeld een woord als 'amateurkunst' en amateurkunstenaars verwarrend. De woorden amateur en kunst kunnen m.i. niet met elkaar verbonden worden. Het suggereert dat amateurs 'kunst' kunnen maken. Een amateur is echter op recreatieve wijze bezig met beeldend werk. Men is niet beroepsmatig bezig. Men wil bijvoorbeeld een beeldende techniek leren. Door jarenlang studeren kan men zeker een stuk vakmanschap verwerven. Sommige mensen lukt het om professioneel te gaan werken.

Voor de meeste mensen blijft het een hobby. Men is jarenlang bezig om een techniek goed te leren: kunde. Men heeft geen idee van de complexiteit van het beeldende kunstgebied. Doorgroei naar een kunstenaarschap is meestal niet mogelijk. Opleiding, ervaring, kritisch vermogen, ontwikkeling van een eigen stijl en de beroepsmatige eisen kunnen niet gerealiseerd worden. Indien men kunstenaarschap verbindt met kunst dan is het slechts mogelijk vanuit een professionele opleiding en artistieke groei. Daarom zijn woorden als amateurkunst en amateurkunstenaars onjuiste begrippen.

Ook in het gebied van de beeldende technieken ervaart men deze begripsverwarring. Een begrip als beeldend kunstenaar lijkt een legitieme naam, maar zorgt toch voor onduidelijkheid. Het suggereert dat de uitoefening op kunstniveau plaatsvindt. De koppeling met de discipline wordt echter losgelaten. Het is niet afleesbaar wat iemand doet. Men kan graficus, beeldhouwer, fotograaf of keramist zijn. Enerzijds is er een koppeling naar een beroep en anderzijds kan men echter ook aangeven dat men een techniek of meerdere technieken
gebruikt om beeldende kunst te gebruiken. Dat is ook beroepsmatig verwarrend, laat staan voor het geïnteresseerde publiek. Het vak van de beeldend kunstenaar raakt op de achtergrond. Ik denk dat een beeldend kunstenaar een duidelijke taal moet gebruiken.

Waarom is dit gebied van vakmanschap, beeldende kwaliteit en kunst zo moeilijk te definiëren? Het individuele karakter in de beeldende kunst zal zeker een rol spelen. Er zijn moeilijk kwaliteitscriteria te formuleren.

In de vorige eeuw ontwikkelden zich meer dan 300 stijlen en stromingen. De kunstkritiek heeft nog steeds moeite dit gebied te overzien. In feite heeft elke beeldend kunstenaar zijn eigen vakgebied en stijl. Het vraagt van een kunstcriticus zeer veel opleiding, kijkervaring en vermogen tot reflectie om een kunstenaar te 'duiden'.

Toch zegt dit alles over mensen en niet over de inhoud van de Kunsten. De communicatie vanuit de kunstwereld naar het publiek is moeilijk. Enerzijds zorgt de kunstwereld zelf voor de spraakverwarring en anderzijds wordt voor het publiek niet duidelijk wat de vakgebieden zijn. Een duidelijk taalgebruik kan de wereld van de Kunsten en de Beeldende Kunsten een stuk gemakkelijker maken. Vooral als men met de kunst wil kennismaken.

Een maatschappij die respect heeft voor haar grote beeldend kunstenaars, filosofen, schrijvers, wetenschappers, componisten en musici zorgt voor een duidelijk raamwerk. Kinderen en jongeren kunnen door goed onderwijs vertrouwd raken met belangrijke inspirerende kunstenaars. De media kunnen een platform vormen voor de Kunsten. Niet als amusement maar als bijdrage aan ons geestelijk niveau. Het kan de ontwikkeling van mensen een nieuwe richting geven. Kunstenaars kunnen inspireren tot het verleggen van onze grenzen en een kritische houding.

Op deze manier kunnen mischien de begrippen kunst, kunsten en beeldende kunsten ook inhoudelijk weer teruggebracht worden naar het publiek. In dat opzicht vindt ik de televisie-uitzendingen van de AVRO zeer hoopvol. Men geeft op uitgebreide wijze aandacht aan de'Kunsten', (zaterdagochtend, Ned. l). Kunst als associatie met het 'bijzondere'. De 'kunsten' en de 'beeldende kunsten' weer als inspiratiebronnen. Woorden als dragers van kunst en cultuur. Voor een goede communicatie is echter een duidelijk begrippenkader noodzakelijk. Dit zou vanuit de kunstwereld, overheid en media aangestuurd kunnen worden.

Wim Adema is beeldend kunstenaar en fotograaf en publiceert regelmatig artikelen over beeldende kunst in diverse media. Klik hier om zijn CV te bekijken.