EINDEXAMENS 2007

Academie Minerva en Gerrit Rietveld Academie. Persoonlijke zoektochten naar identiteit en beeldkracht. De grote overeenkomst tussen de afgestudeerden van de Academie Minerva en Gerrit Rietveld Academie is hun verbondenheid in het zoeken naar creatieve identiteit en beeldend kunstenaarschap. Tegelijk blijken het echter volstrekt anders georiënteerde gemeenschappen te zijn.

Door Wim Adema

Gerrit Rietveld Academie te Amsterdam
Deze hogeschool lijkt de nadruk te leggen op een zeer grote individuele vrijheid, waarmee de studenten de volledige ruimte krijgen voor hun eigen artistieke identiteit. Er lijkt weinig verband te bestaan tussen de verschillende studierichtingen. De persoonlijke, artistieke ontwikkeling staat centraal. Per studierichting kwamen grote verschillen in persoonlijke kwaliteit en presentatie tevoorschijn. Ik kreeg echter de indruk dat bij een aantal afgestudeerden de zelfkritiek nog niet sterk ontwikkeld was, wat leidde tot beeldende kunst, die meer met vorm dan met inhoud te maken had.

Autonome Beeldende Kunst
Op deze afdeling moest een gigantische suikerspinmachine de bezoeker overtuigen van de ruimtelijke werking van de omhoog geblazen rode suikerspin. Voor jong en oud heel attractief, maar na de sensatie van de waarneming bleef men met 'lege' handen staan. Ook de schilderkunst die ontstond doordat een stationair draaiende motor (met berijder) in volle kracht verf op een wit muurdoek spatte, overtuigde niet. De bezoeker krijgt even een schok van deze performance, maar het creatieve resultaat blijkt toch voorspelbaar en niet interessant. Spectaculaire performances zijn niet altijd beeldende kunst.

Fotografie en presentatie
Op de afdeling Fotografie was sprake van een bijzondere vorm van presentatie. Qui Yang en Cassander Eeftinck Schattenkerk vielen onder meer op door een persoonlijke wijze van presenteren. Qui Yang toonde fotowerk op aan de muurgemonteerde houten schappen (twee meter boven de grond), waardoor zijn foto's met 'menselijke' stillevens extra rust kreeg. Een verstild moment op dit eindexamen. Cassander Eeftinck Schattenkerk liet indringende en tegelijk transparant heldere natuuropnames zien, die opgesteld waren tegen een ingenieus opgebouwd houten frame. Dit gaf zijn fotowerk een extra ruimtelijke dimensie.

Glazen bollen vol leven
In de hal van het trapportaal exposeerde Eva Langhorst 'plantenbollen'. Op een plateau stonden glazen bolvormen, die binnenin een intieme plantengroei lieten zien, alsof zij de natuur een bescherming wilde geven. Hoe dat mogelijk was, liet zij in het midden. De bollen leken de planten geheel af te sluiten van lucht. Alleen het licht laat de planten groeien.

Persoonlijke modevisies
Een kleurrijke flyer verwees naar een reeds gehouden modeshow. De getoonde ontwerpen kon men gelukkig nog bekijken. Oog voor detail en gedurfde vormgeving kwamen naar voren. De kleding was met veel fantasie en vakvrouwschap gemaakt. Het oogde als 'ruimtelijke vormgeving'. Elk ontwerp had een sterke uitstraling. De ontwerpen van Berber Soepboer vielen op door een bijzonder concept.

Ambacht en kunst
Het ambachtelijke was ook vertegenwoordigd in het werk van Mei Mei Tsao. (Craft+Craft=Object). Ingenieus opgebouwde ruimtelijke objecten met metalen gebruiksvoorwerpen toonden vakmanschap en gedurfde beelden. Constance Thio verraste met prachtige Spoons. Met haar eindexamen Postpones Disposables (edelsmeden) bleek zij relaties te kunnen leggen tussen menselijke figuren en 'spoons'.

Papieren stoomboot
Christina Jiménez Peralta maakte een bijzonder groot papieren object. Een oceaanstomer zoekt haar weg in een klaslokaal vol daglicht. Spontaan getekende golven steunen een grote witte papieren boeg. Grote flatgebouwen vormen het bovendek. Wild getekende rook zoekt een uitweg uit de schoorstenen. Een dromerig, transparant schip lijkt te verwijzen naar verre reizen en dromen. Misschien is het een ontwerp voor een theaterstuk of film? Christina zegt zelf: "Perhaps time does not exist and it is possible to go beyond the limits of physicality being in few places at the same time, proportion is disproportion, perhaps reality is only a question of perception."

Torenhoge geluidssculptuur
In een grote ruimte staan 'torens', opgebouwd uit allerlei soorten geluidsboxen. Op zich is dat reeds een imponerend ruimtelijk gebeuren. Het blijkt bij nader inzien een geluidssculptuur te zijn van flossie + adel. Hoewel ik geruime tijd in deze ruimte ben gebleven, was het geluid niet te horen. Dat was jammer, want de opstelling had een prachtige 'sculptuur' in petto.

Hypertextiel
Janine Tielen bracht een eindexamenproject onder de titel Hypertextiel. Een combinatie van Textiel-Tatoeage & Ontrafel-Sjaal toonde gekleurde vorm, structuur en ontrafeling als sjaal samen met een prachtige tatouage op de rug van een jonge vrouw. Textiel&drawing&writing&thinking&transforming&designing& was op haar visitekaartje een kennelijke leidraad. Zij viel tevens op met een aantrekkelijke visuele presentatie. Dit laatste bleek bij veel van de afgestudeerden aan de Gerrit Rietveld Academie een zwak punt. Is hen wel voldoende duidelijk gemaakt dat beeldende kunst ook een communicatieve kant heeft? Het contact met het publiek, de maatschappij is ook voor startende kunstenaars belangrijk.

Keramische verrassingen
Het keramische werk van Yasemin Türkoglu en Jeroen Kool had een zeer eigen vormgeving. Ik vond het werk van Yasemin een avontuur. De spiraalachtige, ongeglazuurde vormen leken uit de wand te ontstaan. Zij vonden een balans in evenwicht en vorm. Het toonde experimentele, maar ook ambachtelijke eigenschappen. Een fantasierijk universum. Werkstukken met veel 'keramische' geheimen.

Jeroen Kool is een tegenpool. Terwijl bij Yasemin de nadruk ligt op het spontane keramische proces, gebruikt Jeroen de klei steeds voor een eigen concept. Dat is bijvoorbeeld zeer duidelijk in Something lived, left and left something. In dit beeld transformeert hij de schedel van een mens als een drager. De bovenkant van het gebit en de de achterkant van de schedel zijn de dragers. Daarboven plaatst hij een visueel spel van een klein rode hart en laat hij aan de zijkant de vorm van een klein wit eendje ontstaan. Het hart ligt in de witte bedding van witte hersenen. Een klein ovaal steentje ligt als een juweel in de kom van de oogkas. Twee verschillende keramische werelden, maar bijzonder intrigerend.

André Breton
Ewa Kuras verwijst in haar werk naar André Breton: “It is living and ceasing to live that are imaginary solutions. Existence is elsewhere.” Kuras was naar mijn waarneming een van de weinigen die een belangrijke kunstenaar als bron vermeldde. Is het onderwijs van de Gerrit Rietveld Academie niet meer ingebed in de geschiedenis van de kunst? Men kan toch geen beeldende kunst maken zonder kennis van de kunstgeschiedenis. Kunsthistorische kennis is geen belemmering voor een zelfstandig kunstenaarschap.

Inspiratiebronnen
Op de afdeling Autonome Beeldende Kunst zocht ik tevergeefs naar de fascinatie voor het schilderen. Het pure genot van te kunnen schilderen. Onze raakvlakken met de natuur en de mens. Ruimtelijke installaties doen vermoeden dat het vak van 'beeldhouwen' niet meer gegeven wordt. Het werken in brons of het hakken in steen? Is het ambacht van beeldhouwen verleden tijd? Zijn wij nog verankerd in natuur en menselijk bestaan? De grootte en de afwerking van de objecten en installaties doen vermoeden dat men met te grote monumentale middelen een gebrek aan visie wil maskeren. Fotografie bijvoorbeeld of keramiek, mode, theater/art direction en grafische vormgeving hebben wel een ambachtelijke ondergrond. Communiceren zij hierdoor makkelijker met het publiek? Is beeldende kunst mogelijk zonder een goede theoretische en praktische scholing? Bij veel hedendaagse kunstenaars kan men de tekorten van hun kunstonderwijs terugzien. Hierdoor is het moeilijk om een plaats in het kunstcircuit te vinden.

Het was een middag van een prettige chaos, een zee vol onberekenbare golven. De bewegwijzering (het is lastig, met die klaslokalen) was geïmproviseerd en onduidelijk. Een catalogus bleek niet aanwezig. Alleen de afdeling fotografie presenteerde een klein boekje over hun eindexamenwerk. Men kon zeker kennismaken met een aantal bijzondere jonge kunstenaars. Ik ervoer echter geen duidelijk beeld van de Gerrit Rietveld Academie. Ik miste structuur en visie. In een dergelijke wereld zal het voor een aantal studenten moeilijk zijn om een eigen weg te vinden. Onderwijs moet ook houvast bieden. Ik hoop dat ik het mis heb, maar het bezoek aan de Gerrit Rietveld Academie riep bij mij veel vragen op.

Academie Minerva te Groningen
Het bezoek aan Minerva gaf een geheel andere ervaring.

Goede publiciteit
Een bijzonder groot creatief raamaffiche (met afbeeldingen van de afgestudeerden) en een verrassende buiteninstallatie (op het voorplein) vormden een verrassende entree. Bij een goed werkende informatiebalie kon men een origineel in zwart vormgegeven catalogus tegen een aantrekkelijke prijs kopen. Op een grote muur was een duidelijk beeld gegeven van de routing van de eindexamens. Minerva is bepaald geen gemakkelijk gebouw voor een eindexamenexpositie, dus een goede routing is noodzakelijk. Op een creatieve manier waren presentaties van de verschillende afdelingen gecombineerd.

Mooie informatieve catalogus
De catalogus is praktisch en tegelijk grafisch fraai vormgegeven. Zwart is de kleur voor de omslag en tegelijk de steunkleur binnenin. Per afgestudeerde student ijn twee pagina's (liggend A5-formaat) beschikbaar. De tekst (rechts) is gedrukt op uitgesneden witte papierstroken (formaat van één tekstregel). Dit accentueert goed met de zwarte steunkleur. Op de pagina erna geeft de afgestudeerde student een visueel beeld van zichzelf. Achterin heeft de hogeschool de informatie over de opleidingen op grafisch verzorgde wijze weergegeven. Een dergelijke opzet heb ik bij de Gerrit Rietveld Academie gemist. Een goed informatief werk over de academie en de eindexamens.

Nieuwe ontwikkelingen
De eindexamens van de afgelopen jaren toonden reeds aan dat de Academie Minerva een geheel nieuwe weg had ingeslagen. De basis bleef de goede theoretische en ambachtelijke scholing, maar er kwam veel ruimte voor eigen artistieke verkenning en ontwikkeling. In het eindexamen van dit jaar blijkt die ontwikkeling zich sterk doorgezet te hebben. Iedere afgestudeerde student probeert een duidelijk beeld te schetsen van zijn creatieve zoektocht. Opmerkelijk is de aandacht voor belangrijke kunstenaars en de kunstgeschiedenis in zijn geheel. Een aantal studenten is zelfs duidelijk geïnspireerd door bepaalde beeldende kunstenaars. Dat resulteerde in een aantal goede teksten. Zij vormden een duidelijke schakel met hun werk. De visuele presentatie van de studenten is omvangrijk, maar loopt kwalitatief wel uiteen.

Schilderen
De afdeling Schilderen gaf een paar verrassingen te zien. Het is duidelijk dat men op de eerste plaats goed leert schilderen. Hans Hoekstra toont schilderijen op panoramaformaat. Hij heeft al een eigen handschrift gekregen. Zijn schilderen laat enerzijds 'lege' landschappen zien, met langgerekte vormen en lijnen in lichte toetsen van donkergrijs, blauw en wit. Het geeft het landschap een ander ruimtelijk perspectief. Hij onderscheidt in zijn werk een onderverdeling tussen muzikale en literaire schilderkunst en een mengvorm van die twee. In zijn werk ligt nu de nadruk op het concept, waarbij het werk van Pieter Breughel en Neo Rauch goed bekeken werd. Hij is erg bezig met de manier waarop de verf op het doek wordt aangebracht.

In het schilderwerk van Thomas Blok is intimiteit en romantiek aanwezig. In het schilderij van lichtmasten valt een blauwe regenbui langs de lichtmasten, terwijl daaronder fel zonlicht de ruimte opeist. Een lage donkere horizon ligt aan de onderkant van het doek. Willie Duursma 'schildert' met donker poeder 'landschappen' op een grote vloer, die steeds weer veranderd worden. Zij toont dit op een videofilm: Werk in uitvoering. Een fantasie vol verrassende beelden. Het is onbegrijpelijk dat haar werk niet genomineerd is voor een Academieprijs.

Eigentijdse media (1)
Ook de film van René Adema was niet genomineerd.. Dit werk vormde voor mij een van de hoogtepunten van het eindexamen. Materiaal wat textuur heeft, gebruikt hij om collages te maken. Dit materiaal wordt op een bepaalde manier gekopieerd en later als beeldfragment versneden en digitaal verwerkt tot film. Ik heb zelden een film gezien die visueel zo sterk prikkelde en de kijker associatief op reis liet gaan. Zijn microscopische wereld gaat over embryo's, treinsporen en bewegende cellen. Deze film is goed voor een verfrissing van de zintuiglijke waarneming.

Vakmanschap, beeldende kracht en artistieke visie zorgde reeds vroeg voor een klein meesterwerk. Eenzelfde kwaliteit toonde Marie-Thérese van Leeuwen op een bescheiden wijze. Haar groep van negen foto's zag ik bijna over het hoofd. Door de vrij dominante aanwezigheid van de schilderijen van Hans Hoekstra in het zelfde klaslokaal, was haar werk aan de schaduwkant opgehangen. Zij noemde haar eindexamenwerk De Tentoonstelling, wat bestond uit negen fotobeelden en een catalogus. Lege museumzalen met prachtige lichtstroken in grijs en donkerbruin tonen hun schoonheid. Een enkel voorwerp, een stoel of deuropening bepaalt verder de compositie. Men krijgt associaties met het werk van Hopper. Leegheid, stilte en eenzaamheid. Fictieve ruimtes vol geheimzinnigheid. Ook Marie-Thérese werd niet voor een stipendium of prijs genomineerd.

Het dierlijke in de mens
Anneke Semkrot valt onder meer op door een eigen beeldtaal. Zij heeft haar schilderijen in een kleine donkere gang opgehangen, dicht op elkaar. Dit veroorzaakt een onontkoombare confrontatie. Zij wil in haar werk het dierlijke in de mens laten zien. Het niet-beschaafde. Een onderlichaam van een hond combineert zij bijvoorbeeld met het bovenlichaam van een vrouwelijke figuur. Vorm, kleur en compositie tonen een onverwachts perspectief van ons mens zijn. De vormgeving van haar presentatie trok direct mijn aandacht. Een naam om te onthouden.

Paleis Soestdijk als grafische inspiratiebron
De grafische vormgeving van Remco Betten heeft een aparte stijl. De huisstijl van het paleis Soestdijk heeft hij verwerkt in een goed passend logo. Dit is verwerkt in briefpapier, visitekaartjes, vlaggen, routebordjes en een website. Origineel en fantasierijk werk.

Eigentijdse media (2)
Het foto- en videowerk van Judith Reinders heeft het landschap als uitgangspunt. Ruige, vochtige landschappen inspireren haar tot mysterieuze, grijze, onscherpe en grafisch verrassende structuren. Aardse fotografie. Het begint met een laag perspectief. Aarde, water, wind en modder bepalen de inhoud van haar films en foto's.

Onno Lameyer werkt op een tekentablet dat aangesloten zit op de computer en op een computer met Photoshop. Digitaal tekende hij een futuristisch landschap van een luchthaven met vliegtuigen. Hij wil elk beeld autonoom en sterk laten worden. Tekeningen die angstwekkend werkelijk lijken.

In een klein lokaal heeft Nina Heine de ruimte 'omgetoverd' tot een dromerige fantasiewereld. Alle vlakken heeft zij gebruikt. Een volstrekt eigen wereld ontstond. Schapenwolkjes, sappig gras en prachtige bloemen komen tot leven.

Tobias Böhm toont een bijzondere affiniteit met het tekenen. Hij maakt tekeningen vanuit bestaand beeldmateriaal. Dit is afkomstig van internet, films, televisie, reclameplaatjes en krantenfoto's. Het zijn afbeeldingen van een hedendaagse beeldcultuur. Door Google, Altavista en Alltheweb kan hij oneindig aantal schetsen maken. De digitale beeldbewerking bepaalt uitsnede, compositie en formaat. Het tekenen gebeurt door een opbouw van lagen kleurpotlood over elkaar, waarbij meestal met de donkerste toon begonnen wordt. Tobias probeert het tekenen een nieuwe dimensie te geven. Ik zag bij zijn naam twee nominaties.

Eindexamenscripties
De afgestudeerden van de Academie Minerva maakten ook een eindexamenscriptie. Dat was op zich al een reden voor een bespreking. Ook dit onderdeel miste ik op de Gerrit Rietveld Academie. Een scriptie geeft een goed beeld van de achtergronden van iemands werk. Ter illustratie: Ilona Bisschop vertelt in haar scritpie over het werk van Guiseppe Arcimboldo, Juul Kraijer en Michael Raedecker en welke relatie het met haar eigen werk heeft. Zij vertelt over haar opvattingen van tentoonstellen. Haar thesis is Constantly Evolving. Motivatie, fascinatie en het werk staan verder centraal.

Tot slot: met Videoohnmacht (screenshot) toont Andreas Heiser de grenzen van een visuele zoektocht. Papier en woorden zijn te kort om op deze plaats aandacht te geven aan alle jonge kunstenaars van Academie Minerva. Het niveau was goed tot zeer goed, soms uitstekend. Het eindexamenwerk was vaak vernieuwend en verrassend. De eindexamens werden dit jaar ook gepresenteerd in Fotogalerie Noorderlicht, NP3 en in een expositieruimte van het CBK in Groningen. Mede hierdoor werd een professionele expositie van deze eindexamenexpositie mogelijk. Het siert een academie om al in een vroeg stadium gebruik te maken van de faciliteiten van de kunstwereld.

Twee eindexamens: twee verschillende werelden! In zowel Amsterdam als Groningen zijn veel talentvolle jonge mensen aanwezig. Ik vermoed dat Academie Minerva haar studenten een betere structuur biedt en hen beter voorbereid op hun toekomst als beeldend kunstenaar. Die voorbereiding kan niet goed genoeg zijn. Bij de eindexamenpresentatie op de Gerrit Rietveld Academie miste ik een aantal belangrijke zaken. Ik kreeg de indruk van een grote bijenkorf vol creatieve activiteit, maar zonder de regie van een 'koningin' (directie).

Rietveld Academie, website: www.gerritrietveldacademie.nl. Eindexamenexpositie is online te bezichtigen. Academie Minerva, website: www.academieminerva.nl.

Wim Adema is beeldend kunstenaar en fotograaf en publiceert regelmatig artikelen over beeldende kunst in diverse media. Klik hier om zijn CV te bekijken.