Het Digitale Paradijs van Peter Struycken

een terugblik op de expositie in het Groninger Museum

Een recensie schrijven over het werk van Peter Struycken is in feite een haast onmogelijke taak. Het artistieke werkgebied van Struycken is bijzonder groot, complex en begon reeds vanaf de eerste ontwikkelingen van de computer. Ik onderneem toch een poging.

door Wim Adema

De tentoonstelling: 'Het digitale paradijs' in het Groninger Museum was een nieuwe mogelijkheid voor het publiek om de ontwikkeling van zijn 'digitale verbeelding' van dichtbij te kunnen volgen. Peter Struycken heeft in de loop der jaren meer dan 100 opdrachten uitgevoerd. In de Groninger expositie kon men een deel hiervan bekijken. Bovendien had hij op muziek van Pierre Boulez een dynamisch kleurbeeld gemaakt dat via 5 schermen te beleven was.

Om het werk van Peter Struycken enigszins te kunnen begrijpen, is het belangrijk om de ontwikkelingen in zijn werk te kennen. In de jaren zestig maakte hij geometrisch-abstracte schilderijen waarin vorm en kleur systematisch veranderden. De lyrische en expressionistisch-abstracte schilderkunst was te willekeurig voor hem, niet afleesbaar. In zijn werk wilde hij onderlinge samenhang en variatie zien.

Zijn tekeningen, schilderijen, lichtwerken, textielwerken, installaties en sculpturen toonden steeds een bepaalde innerlijke wetmatigheid, dat onder de variatie een bepaalde structuur aanwezig was. Peter Struycken zocht naar een gesloten systeem, gebaseerd op visuele indrukken. In haar kunstmatige vorm moest zij wel de variatie laten zien. Struycken noemde het een 'synthetisch' paradijs. Vanaf 1968 werkte hij met de computer en was een van de pioniers. In zijn talrijke toepassingen ontwikkelde hij een eigen beeldtaal. Direct en lyrisch. Nationaal en internationaal neemt hij een bijzondere positie in.

'Het digitale paradijs' verwijst naar computer en kunst. Het streven is een eigen visuele werkelijkheid te maken., waarbij de kleur essentieel is. Via de computer formuleert Struycken een wetmatig gedrag, maar ook veranderingen van kleuren in de ruimte. Er is een onbeperktheid in ruimte en tijd. Hij houdt van complexiteit en variatie.

Voor de projectie van de interactieve panoramabeelden ('NU') in het Groninger Museum was voor het publiek een 3-dimensionale muis aanwezig. Men kon hierdoor zelf de ruimte van een geprojecteerd beeld verkennen.

Het ontwerp van de Koninginnezegel PTT (Beatrix) (1980/81) laat reeds de bijzondere mogelijkheden zien van de digitale vormgeving door Peter Struycken. Zijn abstracte schilderkunst uit de zestiger jaren kende reeds een systematische indeling van het beeldvlak. Vorm, grootte en plaatsing verliepen volgens 'Wetmatige beweging'. De basis: eenvoudige rekenkundige bewerkingen. Eerst zwart/wit en later met kleur: toon, helderheid en verzadiging in berekenbare verhoudingen.

In de jaren zeventig stond het werken met kleur meer centraal. In 1975 kreeg hij een computergestuurde kleurenmonitor. Hiermee kon Struycken onbegrensde kleurmenging en verandering van kleur in ruimte en tijd realiseren. Dit instrument maakte het mogelijk om een dynamische veranderende en onbegrensde kleurruimte te ontwerpen.

Dynamische kleurruimte

De kleinste eenheid van kleur was de stip of punt. De ruimte zou hier vol van zijn. Elke stip heeft in principe enkele miljoenen kleurnuances. In een dynamische kleurruimte kunnen deze stippen bovendien onbeperkt van kleur veranderen. Stippen die een zelfde kleur hebben, kunnen een vorm laten ontstaan, die weer kan veranderen of verdwijnen, zodra sommige van die stippen een andere kleur aannemen.

Binnen die kleurruimte wil Peter Struycken beelden scheppen die samenhang tonen maar ook een grote mate van complexiteit en variatie in zich hebben. Bijvoorbeeld een rij bomen van één soort vertonen meer onderlinge verschillen en overeenkomsten, dan een voorkeur voor één exemplaar. Hoe groter de variatie des te interessanter.

In de abstracte schilderkunst ervaarde hij steeds een te grote mate van willekeur bij elk onderwerp en zijn uitsnede. Een bepaalde structuur (set van regels) levert lange reeksen van beelden op, waaruit Struycken interessante momenten kan kiezen. Hij maakt dus ook een subjectieve keuze. Hiervoor is de kleurenmonitor essentieel.

De primaire lichtkleuren rood, groen en blauw vormen de basis. Hiermede worden alle kleuren ontwikkeld. In principe componeert hij al zijn werken in drie dimensies op de computer. Elke primaire kleur wordt op een zgn. sinusgolf gezet (een lijn die volgens bepaalde regels door de virtuele ruimte kronkelt). Het hoogste punt geeft de hoogste kleursterkte en omgekeerd. De golven lopen langs drie assen van een 3-dimensionale ruimte (x, y en z-as). Waar de sinusgolven elkaar kruisen ontstaat een mengkleur. De regels van de sinusgolven kunnen veranderen en een beeld beïnvloeden m.b.t. frequentie van een golf/verloop van licht naar donker. Dat geeft onbegrensde mogelijkheden in tijd en ruimte, omdat deze golven onbeperkt kunnen doorlopen. Door middel van deze dynamische kleurruimte kan Peter Struycken kunstwerken in diverse technieken ontwerpen.

Voorbeelden van een dynamische kleurruimte

Bijvoorbeeld in zijn werk 'Dots'. Hier werd kleur en structuur met de hand stipje voor stipje op het scherm ontworpen. Deze wandkleden werden opgebouwd uit 8-kleuren draden + 1 witte/zwarte kettingdraad/jacqardweven. In een systeem van kleine vierkantjes (0,4x0,4 tot 0,8x0,8 cm) kon men een palet ontdekken van honderden kleuren. Visuele restprikkels waren met heel weinig licht opnieuw te beleven. Complexe structuren van kleur en vorm leken veraf de kijker te overmeesteren. Dichtbij ontstonden heldere composities met vierkantjes.

Skriabins visioen werd een reis door een oneindige kleurruimte, gestructureerd op de symfonie 'Prometheus, gedicht van vuur'. In een serie wandkleden in het Groninger Museum laat hij een ongelooflijke rijkdom aan kleuren zien: 'Entoptische waarneming'. Het verwijst naar kleurige beelden die men als restprikkels met gesloten ogen kan zien.

De dynamische kleurruimte is ook van belang in zijn talloze opdrachten. Vanaf de jaren zestig wordt dit principe toegepast in zijn opdrachten in de gebouwde omgeving. Dit is een uniek oeuvre, dat ook internationaal zijn weerga niet kent. Zijn ideaal was: de architect schept de ruimte voor de kunstenaar. In talrijke publicaties heeft Peter Struycken geschreven over toepassingen van de beeldende kunst in de architectuur, waarbij de samenwerking tussen kunstenaars en architecten centraal staat.

Gebieden van toegepaste kunst

Toegepaste kunst moest dienend zijn, maar wel een extra verfijning en intensivering van de beleving geven.

Struycken onderscheidde binnen de toegepaste kunst:

a. Decoratie

b. Zelfstandige kunstwerken in een architectonische ruimte

c. Samenstellen van een kleurenpalet

Tijdens zijn docentschap aan de Academie van Beeldende Kunsten in Arnhem vormde hij met zijn mededocent Berend Hendriks een afdeling Monumentaal Nieuwe Stijl en stimuleerde onderzoek naar vorm en kleur in de onderlinge relatie, zowel 2- als 3-dimensionaal en in relatie tot de architectuur. 'Een leefbare omgeving is een omgeving waar de persoonlijkheid van elk individu optimaal tot ontplooiing kan komen. Via zijn zintuigen leert de mens zijn omgeving kennen en worden zijn zintuigen geprikkeld. Wij hebben net genoeg informatie om te kunnen overleven. Door meer variatie is er meer kans voor beleving en ervaring. Zij hadden kritiek op de monotie van de architectuur en stedenbouw en wilden met hun omgevingskunst bijvoorbeeld de nieuwbouwwijken verrijken. Later nam Peter Struycken afstand van deze interieurvormgeving. Naar zijn mening verdween het autonome karakter steeds meer. Hij vond een streven naar een extra visuele laag.

Belevingen van een digitaal paradijs

Door de presentatie van een groot aantal opdrachten van Peter Struycken in het Groninger Museum werd het visueel mogelijk iets te gaan begrijpen van zijn 'digitale paradijs'.

Op deze tentoonstelling vormen de sferische panoramafoto's van zijn broer Carel Struycken een 3-dimensionale visualisatie en tegelijkertijd een extra ondersteuning van het werk van zijn broer Peter.

Een sferische panoramafoto is een digitale presentatie van een omgeving of ruimte in de vorm van een bol. Deze bol kan vanuit een middelpunt bekeken worden door een venster dat in elke gewenste richting gedraaid kan worden. Het suggereert dat de bezoeker zelf in het midden van de ruimte staat. Het beeld is opgebouwd uit meerdere foto's die vanuit één standpunt met een Fisheye-lens genomen zijn. Door de bolvorming ontstaat een cirkelvormig beeldveld en treedt er altijd een vertekend perspectief op. Door het achter elkaar plakken van foto's ontstaat een random beeld. Software zoekt naar aangrenzende foto's en voegt hen samen in een bolvorm. Een panoramafoto is een een combinatie van 3-15 verschillende foto's, die op verschillende tijdstippen gemaakt zijn. Hierdoor heeft men altijd een verschil in licht, kleur, kontrast en scherpte. Deze speciale manier van fotograferen door Carel Struycken versterkte de visuele presentatie van de tentoongestelde opdrachten van Peter Struycken.

De aanwezigheid van een 6-tal computers gaven de bezoekers tevens de gelegenheid op een andere manier kennis te maken met de vele aspecten van zijn kunst. Het vormde een goede introductie vormen voor zijn werkwijze, opdrachtwerk, exposities en panoramafoto's. Met name de dynamische werken voor televisie, waarbij computergestuurde kleurveranderingen ontstonden op basis van muzikale composities, waren via de monitor van de pc heel goed te begrijpen en te volgen.

Bijvoorbeeld de verandering van de kleurverlichting van podium en zaal van de Kunstencluster te Tilburg in zachtgroen, blauw en rose was indrukwekkend. Dat gold ook voor de lichtgroene, blauwe en paarse kleuren in de poorten van het Medisch Centrum Leeuwarden. Via deze monitoren was zijn 'digitale paradijs' op een extra visuele manier aanwezig.

Naast de 'Entoptische wandkleden', de 'Dots' en 'Skriabins visioen' dansten vier mannen (dansgroep Kristina de Châtel) een Ballet waardoor een computergestuurd lichtproject filmisch te volgen was. Digitale tekens van wit/zwarte blokken zorgden voor cirkels van kleuren. Door de wetmatige bewegingen ontstonden snelle veranderingen van vorm, kleur en plaats. Blocks liet een landschappen zien met ruimtelijk veranderende beelden van asymmetrische blokken (op verkeersplein). Dit gaf een verandering in beleving van de situatie.

In de hal van Aegon zorgden 5200 bollen in 32 zachte kleurtonen voor een prachtige 3-dimensionale kleurenstructuur. Bezoekers ervaarden hen als 'rookslierten, feestballonnen of planeten'. Peter Struycken veranderde de hal in een betoverend universum.

De Arcade van het NAi (Rotterdam) was reeds prominent aanwezig op de vele publiciteitsmiddelen van deze expositie. In het donker waren de betonmuren in zwart, wit en rood (basiskleuren) als een wandelpromenade te beleven, die steeds van kleur veranderde. Een prachtig scala van zachte pasteltinten zorgde voor een haast contemplatieve sfeer. Het is tekenend dat de afbeelding van deze Arcade gebruikt werd om het 'Het Digitale Paradijs' te verbeelden.

Een fraai voorbeeld van de weergave door een sferische panoramafoto was ook het zwembad in Bentveld. Door deze fototechniek kwam de vormgeving van de betegeling bijzonder tot haar recht. Voor de hele ruimte was een aaneengesloten decoratieprogramma voor de vloer, het bassin, de muren en het plafond ontworpen in vijf tegelkleuren: wit, zwart, geel, groen en blauw. Door het op elkaar inwerken van de golven werd de ruimte gevuld met miljoenen mengkleuren. De opdrachtgever wilde een perfecte uitvoering van decoratie en detaillering. Een prachtig samenspel ontstond door de aangebrachte decoraties en de weerkaatsing in de steeds bewegende zwembadgolfjes. Door de presentatie van de panoramafoto was het tevens mogelijk d.m.v. de muis de zwembadruimte vanuit verschillende perspectieven te bekijken en te beleven.

Met de Koninginnezegel (Beatrix) (1980/1981) slaagde Peter Struycken erin om een gedigitaliseerd portret in een zeer klein raster van grijswaarden vertaald te krijgen: 128x128 vakjes. De punten werden digitaal gerangschikt, waarbij elk stipje willekeurig een stukje verschoven werd. In dit proces van herhaling kregen kleurontwerp, kleurencirkel en helderheid steeds meer vorm. Van elke postzegel waren verschillende ontwerpstadia te zien (7 afbeeldingen). Hierdoor kon men een goed beeld krijgen van het vormgevingsproces. Het middelste beeld vormde steeds de definitieve versie. De vorm en het haar van het gezicht van de Koningin zag men stap voor stap veranderen in het definitieve portret. Het is visueel haast niet te begrijpen dat in een dergelijke klein beeldvlak zoveel verbeelding mogelijk is.

Een ander voorbeeld van het digitale paradijs vormden de permanent veranderende beelden (screen) voor de 2000 personal computers van Mees & Pierson (1997/1998). In een universum van groen, grijs en rood (in real time berekend) was een trage verandering van vorm te zien, die op de kijker een rustige en meditatieve invloed kon hebben. De vormverandering vertraagde het geestelijke waarnemingsproces.

De compositie ....explosante-fixe (1971-1993) van Pierre Boulez vormde voor Peter Struycken de inspiratie voor een installatie in het Coop Himmelb(l)au-paviljoen in het Groninger Museum.De gelaagdheid van klanken en de dynamiek van voortdurende verandering gaf hem de mogelijkheid een dynamisch kleurbeeld via software modules te ontwerpen. De seriële principes en het gereguleerd toeval van Boulez laten een rijkdom aan akoustische indrukken ontstaan die Peter Struycken visueel wilde vertalen. De gelaagdheid van de klankkleurverhoudingen en de dynamiek van de daarin optredende wisselingen werden de uitgangspunten voor zijn dynamische, computergestuurde projecties op 5 schermen (3x4 meter). De plaatsing van deze vijf schermen (asymmetrisch) bepaalde reeds de waarneming en beleving van de bezoeker.

Vierkant/rechte en gebogen lijnen, maar ook ronde staafjes bepalen de beweging. Soms ontstaat een storm van regen (vierkantjes), dan weer nodigen pastelachtige kleuren uit tot meditatie en enrgie. Vormen dansen op een melodie door de ruimte. Zwevende vierkantjes doen een rood/groene en blauwe regen ontstaan. Een confetti van geluid en beeld. Grote blauwe vierkanten schuiven over elkaar en proberen weer een verband te vinden. Atmosferisch van karakter door ijl geel, groen en blauw. Contouren van een stad geven de kijker een dreigend, donkergroen en langgerekt perspectief. Het is een fascinerend vormspektakel met steeds veranderende melodielijnen.

Een verbluffende integratie van klank en beeld. Ik vermoed dat deze high-tech installatie voor veel mensen teveel informatie bevatte. Het vraagt veel kennis en ervaring, maar ook geduld van de kijker om deze digitale fantasie te kunnen begrijpen. Vooral de relatie met de muziek is niet makkelijk. Men maakte een reis in de 'toekomst'.

Naar mijn mening laat de installatie ...explosante-fixe... zien welke beeldende mogelijkheden het samengaan van beeld en geluid kunnen hebben. Ik vond het een zeer inspirerende en emotionele gebeurtenis. In de expositie Het Digitale Paradijs komt een zeer veelzijdig en creatief kunstenaar naar voren.

Door zijn visie op kleur, vorm en ruimte, verandering en toepassing heeft Peter Struycken een ijzersterke vormgeving ontwikkeld. Zijn werk is monumentaal van opzet, beeld en ruimtebepalend. Aan de basis staat een wetenschappelijke analyse van kleur, vorm en verandering. Zijn werk is dienstbaar en autonoom. Er is sprake van een grote rijkdom aan kleur en vorm met een ongelofelijke verscheidenheid. Elk werk, c.q. opdracht vertoont een diepgaande structuur. Een strakke regie gaat samen met vrijheid. Zijn kennis is van een hoog niveau. Nationaal en internationaal zijn er m.i. weinig kunstenaars op een dergelijke beeldende wijze bezig. Het ontwerp van de dynamische kleurruimte heeft de beeldende kunsten een fascinerend universum gegeven. Een sterke intellectuele benadering is samengegaan met een grote mate van creativiteit. De sferische panoramafoto's van zijn broer Carl Struycken voegen een extra dimensie toe aan die digitale fantasiewereld en ondersteunen tegelijk het werk van zijn broer Peter.

De muziekstromen van Pierre Boulez intensiveren de zoektocht van Peter Struycken. Een visuele beeldstroom werd zichtbaar in Het Digitale Paradijs. Frans Haks begreep reeds vroeg zijn bijzondere beeldtaal en visie. Hij liet Peter Struycken een kleurenpalet ontwikkelen voor de binnenwanden van het museum. Het museum begon in 1965 met de aanschaf van een schilderij en verzamelde daarna de grootste Struyckencollectie in Nederland. Groningen werd een thuis voor hem.

Het Digitale Paradijs, met werk van van Peter Struycken, was van 23 september t/m 10 december 2007 te zien in het Groninger Museum. Website: www.groningermuseum.nl.

Bronnen:

• Groninger Museum Magazine 03/2007
• www.sphericalpanoramas.com
• www.groningermuseum.nl
• www.eurogenie.com
• (kleurveranderingen in parkeergarage Ossenmarkt, Groningen)

Wim Adema is beeldend kunstenaar en fotograaf en publiceert regelmatig artikelen over beeldende kunst in diverse media. Klik hier om zijn CV te bekijken.