Unieke renovatie van het stationscentrum Apeldoorn

fascinerende samenwerking van architectuur en beeldende kunsten

Wanneer men als treinreiziger voor het eerst in Apeldoorn aankomt, dan heeft deze stad voor de reizigers een grote verrassing in petto. Het station van aankomst valt op door ruimte, een eigentijdse vormgeving en zeer rustig stationsplein. Het bekende, onrustige verkeer voor het stationsgebouw ontbreekt. Rondom het mooi gerestaureerde oude stationsgebouw ligt het eerste plein. Dit is de ruimte voor aankomst en vertrek. Een kioskgebouw, kaartautomaten, een glazen liftkoker en bewegwijzering lijken achteloos op de grote stenen vloer te zijn geplaatst en zijn hedendaags van bouw. Het oude stationsgebouw staat beschermend op de achtergrond. Dit is een ruimte met uitzicht naar alle kanten. Ondanks de onrust van bewegende mensen overheerst de rust van eigentijdse architectuur. Een lange glazen luifel vormt een verbinding tussen perron en busstation.

Door Wim Adema

Achter een lange balustrade worden de contouren van een dieper gelegen groter plein zichtbaar. Hoge, moderne witte flatgebouwen met veel glas staan om dit halfronde, schuin aflopende plein gerangschikt. Vanuit de stad loopt een anders geplaveid fiets- en wandelpad naar de dieper gelegen tunnel onder het station. Asymmetrische betonblokken en -vormen lijken over het plein gestrooid, terwijl hoge pijnbomen in de hoogte de suggestie wekken van een park. Het silhouet van de stad omringt het stationsplein. Een felle zon met veel regen zorgt op dat moment voor dramatische lichtcontrasten. Een zeer hoge stalen sculptuur toont een verschil tussen licht- en donkergrijs. Twee gezichten, gevangen in staal, zoeken evenwicht en steun bij elkaar.

Via brede trappen kan men van verschillende kanten deze imposante ruimte bereiken. Opvallend zijn de vele niveauverschillen, welke een zeer ruimtelijke ervaring geven. Ook het busstation ligt op een afwijkend niveau.

Dit noodzakelijke station bevindt zich rechts aan de buitenzijde van het plein en doet geen afbreuk aan de architectuur van het plein. Integendeel, de verhoogde perrons zijn mooi als geheel gegroepeerd en hebben boven elk perron duidelijke borden met digitale vertrektijden. De langgerekte vorm van de stenen perrons versterkt de grootte van het busstation. Op een prettige manier zijn er wandelwegen gemaakt naar het station en het lager gelegen plein. Station, pleinen en busstation lijken zich harmonieus in de vorm van de stad gevoegd te hebben. Door de verschillen in hoogte is een bijzonder afwisselend stedelijk landschap ontstaan.

Zandheuvels en verstuivingen
In een lichtsculptuur (100 meter lang onder de balustrade) doorsnijdt een steeds veranderend zandlandschap het hoger gelegen station en de dieper gelegen fietstunnel en twee andere stationsingangen.

Bij donker weer of avond en nacht lijkt het grote halfronde plein op een surrealistisch landschap van zand en steen. Dit beeld wordt versterkt door donkere schaduwen van fietsers die naar boven of beneden rijden. Langzaam of snel. Wandelaars in hun eigen ritme versterken de bewegingen in de ruimte.

Hier passen geen auto's. Alleen voetgangers en fietsers hebben toegang. Ik heb zelden een stationsplein gezien dat zo harmonieus 'verzonken' ligt en aansluit bij het centrum van de stad. De talloze pijnbomen versterken deze harmonie. Rond elke boom ligt een asymmetrische structuur van stenen en stroken donker ijzer. Hun vormtaal zet zich voort in de vloer van dit plein en versterkt de ruimtelijke ervaring van de kijker. Steenblokken markeren het landschap en zijn tegelijk rustpunten. Hoog en laag. Een dieper gelegen betonnen skatingbaan glimt in de namiddagzon.

Regenwouden in een tunnel
Een lange tunnel verbindt het leven tussen de twee ingangen van het station. Een lange weg met donker/licht en beweging. Aan de wanden en soms aan het plafond beelden van tropische wouden met merkwaardige kunstmatige ingrepen van gekleurd plastic. Alleen de voetgangers kunnen de tijd nemen om te kijken. Fietsers zien slechts flarden van regenwouden, planten en bloemen.

Aan de andere kant komt nieuw licht. Op een kleine afstand wordt een hoog imposant gebouw zichtbaar. Hedendaags van vorm met glas, staal, steen en veel ruimte. ROC Aventus, een leerplek voor jongeren. Een rode vloer loopt van binnen naar buiten. Een beeldhouwerk van steen (twee mannen bewegen een wiel) verwijst naar de verleden tijd.

Een gebouw om te fotograferen. Er is wederom een harmonie van station, plein en architectuur. Stationsingang en fietstunnelingang liggen ook hier in de diepte en veroorzaken aan deze kant een zelfde ruimtelijke werking. Treinen en perrons geven verderop een extra horizontale, lineaire impressie. Deze kant van het station (zuidzijde) is kleiner van schaal, maar vormt een architectonisch geheel met de noordzijde van het station.

Masterplan
Stap voor stap wordt een masterplan duidelijk. Een meesterhand lijkt het stationscentrum te hebben vormgegeven. Station, pleinen en een stadscentrum zijn een fraai stedelijk landschap geworden door een unieke architectonische visie.

De geschiedenis van een stedelijk bouwproject

1. De renovatie van het stationsplein
De ruimtelijke veranderingen in en rondom het Station van Apeldoorn kregen stap voor stap vorm. Elke dag, week of maand van de afgelopen jaren was er sprake van veel energie, een groeiproces en werden de ruimtelijke en beeldende contouren steeds meer duidelijk. Men kon ervaren dat het karakter van dit stationsplein groeide en werkelijk vorm kreeg. Een masterplan werd gerealiseerd. Nieuwsgierig geworden door zoveel inventiviteit, ging ik op zoek naar de inhoud van dit bouwkundige project. Hoe was de samenwerking met de beeldende kunsten? Een uniek Nederlands project ontvouwde zich.

2. De visies van architecten
Terugkijkend op de vele jaren van wisselende inzichten en veranderende planningen constateert architect Paul van der Ree dat het station van Apeldoorn een bijzonder project is geworden en een geheel eigen stijl heeft gekregen. Hij kent bijna geen ander project waarin zo'n balans aanwezig is tussen buitenruimte en bebouwing.

Er is veel geïnvesteerd in details en duurzame materialen. Het stationsgebouw werd teruggebracht naar het oorspronkelijke karakter van 1875. Het oude monumentale karakter kreeg een verbinding met een nieuwe glazen luifel, welke via het 1e perron werd doorgetrokken tot het busstation. Een verdiept plein en een tunnel tussen de binnenstad en Apeldoorn-Zuid zorgden voor een integrale ruimtelijke visie.

Het stedenbouwkundige plan van Hans Davidson en Henk Klunder uit 1996 werd als visie gerealiseerd. Er was een halfrond, lichthellend voorplein met een middellijn van 150 meter ontworpen. Rust vormde een belangrijk kenmerk. Zij situeerden 50 grove dennen op dit plein. 'Komend uit de trein of bus neemt men de stad waar als door een vitrage van bomen en vindt men de ruimte en rust om te kiezen in welke richting men de stad zal gaan verkennen'.

De ideeën van Davidson en Klunder en de kennismaking met de Veluwe vormden voor landschapsarchitect Lodewijk Baljon het basismateriaal voor zijn ontwerp van het Stationsplein. Hij liet zich inspireren door het Piazzo del Campo in Siena, een van de mooiste pleinen van Europa. Dit plein is halfrond en heeft een lichte helling met de vorm van een schelp, aan de voet van het Palazzo Pubblico. Dit Italiaanse plein vertoont overeenkomst met het Apeldoornse plein. Het pijnbomenbos en de zandkleurige bestrating verwijzen naar de Veluwe.

Halfrond van vorm (schelp), schuin aflopend en gekenmerkt door een asymmetrische indeling van de ruimte. Een plein dat beeldend kunstenaars zeker zou inspireren. Jeroen Henneman ontwierp een twintig meter hoge sculptuur, welke geïnspireerd was op prins Willem-Alexander en prinses Maxima. (titel: De Kus). Een beeld dat het stationsplein zou gaan domineren door zijn vorm en expressie.

Een markant herkenningspunt. Uit de verte waarneembaar. Voor fotografen zeker een inspiratiebron door haar beeldende kwaliteiten: lijn, vorm en compositie. Enerzijds subtiel door de ragfijne lijnen van het gezicht en de monden die elkaar aanraken. Aan de andere kant indrukwekkend door de hoge vorm, de contrasten in licht en donker van het staal en de dunne, lange vorm. Vanaf elke kant verandert de sculptuur. Contouren van omringende dennebomen versterken het surreële effect van dit beeld. De hand van de tekenaar Henneman is herkenbaar. De lijnen van 'De Kus' lijken opgetrokken uit potloodlijnen. De lange vorm van dit beeld (meer dan 20 meter) lijkt op een basisvorm. Spontaan op het papier gezet. Een eerste vertaling van zijn fantasie. Lijn, vorm en beeld zijn echter direct ruimtelijk vertaald. De beeldende kracht van zijn 'schets' werd sculptuur. Het toont de spontane beeldtaal van Jeroen Henneman.

Bij Giny Vos spelen beweging en ritme, het opkomen en verdwijnen een belangrijke rol. Zij wilde het zand van de Veluwe terugbrengen naar het stationsplein. Het moet voor haar een zeer grote uitdaging geweest zijn om onder de lange balustrade de glazen scheidingswand beeldend vorm te geven. De lange vorm van honderd meter kan menig beeldend kunstenaar kopzorgen geven. Haar ervaring met kunst in de ruimte en lichtsculpturen stond aan de basis van het schitterende ontwerp: 'Reizend Zand'. Een steeds veranderend zandlandschap met wind, zachte vormveranderingen en verstuivingen stond haar voor ogen.

Een sculptuur die steeds van vorm veranderde en ook het stationsleven bepaalde. Zoals het reizen: het steeds bewegen. Technisch en artistiek vond Giny Vos een antwoord. Door middel van 1,3 miljoen lichtpuntjes (LED's) kon haar lichtsculptuur 'Reizend Zand' gestalte krijgen. Zij schreef scenario's die het zandlandschap steeds lieten veranderen. Een langgerekt zandplateau kon verdwijnen in het donker en lichtte daarna op in oranje-gele zandheuvels, die kleiner en groter werden. In de avond en nacht veranderde het plein in een Sahara-achtig tafereel. Het doet de stad even vergeten. Giny Vos realiseerde unieke omgevingskunst.

De beeldend kunstenaar Elspeth Diederix had naar mijn mening de meest lastige opdracht, namelijk de vormgeving van de lange fietstunnel (onder het station) tussen Noord- en Zuid Apeldoorn. De tunnel is een afwisseling van donker en licht (neon) en wordt verdeeld in twee fietsbanen en een wandelpad. Het is een ruimte waar mensen snel doorheen willen fietsen of lopen. Hoe kan men met beeldende kunst de tunnel een extra dimensie geven? Als kunstenares gebruikt Diederix het medium fotografie. Dat deed zij ook voor haar opdracht in Apeldoorn. Vanuit deze positie ging Elspeth Diederix aan het werk.

De tropische regenwouden uit Costa-Rica inspireerden haar tot donkere, geheimzinnige beelden. Een sfeer die zij kennelijk wilde overbrengen naar de atmosfeer van de tunnel. Lianen, bloemen en planten vormden met plastic flora een surreeël landschap. Een integer en boeiend verhaal. De details in haar werk vragen echter rust en aandacht. En hier ontstaat een groot probleem. Alleen voetgangers kunnen een goed oogcontact met haar werk maken. Voor fietsers is dat bijna onmogelijk. Zij rijden te snel! De kunstwerken zijn echter ongetwijfeld bedoeld voor twee doelgroepen: fietsers en voetgangers.

'Salvatica Plastica' vormt zeker een uitgebalanceerd fotografisch verhaal. Er zijn dichtbij mooie contrasten in licht en donker met verrassende beelden te zien. Het is echter de vraag of het werk van Elspeth Diederix op deze plaats de aandacht krijgt die het verdient. Was de fotografie het meest geschikte medium voor deze tunnel? Gezien de langgerektheid van de tunnel en de grote verschillen in licht en donker waren andere toepassingen ook interessant geweest. Licht (neon), kleur en beweging kunnen m.i. ook de vorm van een tunnel bevestigen en tegelijkertijd beeldend maken.

In de huidige situatie is m.i. het werk van Elspeth Diederix niet goed uitgelicht en is het voor voetgangers gevaarlijk om haar werk aan de fietspadkant van dichtbij te bekijken. Een fietsloze zondag zou een leuk idee zijn. Men kan dan in alle rust haar fotokunst bekijken. 'Salvatica Plastica' verdient dat!

Afsluitend kan men constateren dat de vernieuwing van het Stationsplein van Apeldoorn een inspirerende samenwerking liet zien tussen architectuur, landschapsarchitectuur en beeldende kunsten.

Met dank aan mevrouw Trude Berkhoff (gemeente Apeldoorn, beleidsmedewerker Cultuur van de gemeente Apeldoorn) voor haar uitgebreide informatie over het Stationscentrum.

Wim Adema is beeldend kunstenaar en fotograaf en publiceert regelmatig artikelen over beeldende kunst in diverse media. Klik hier om zijn CV te bekijken.