Kunstbericht uit Rotterdam

Rotterdam heeft sinds de jaren tachtig van de vorige eeuw een indrukwekkende hoeveelheid culturele instellingen naar de stad gehaald. In dit artikel een verslag van een fototentoonstelling in het pas geopende Nederlands Fotomuseum en een beschouwing van twee villa's in het Museumpark die er al langer staan, het Chabot Museum en Huis Sonneveld.

door Wim Adema

1. NeoRealismo, la nuova immagine in Italia (1932-1960) in het Nederlands Fotomuseum

De fototentoonstelling NeoRealismo, de nieuwe fotografie in Italië 1932-1960, toonde de soms 'bittere' werkelijkheid van het dagelijkse leven in Italië. Men probeerde de werkelijkheid vast te leggen. Door middel van de fotografie probeerde men democratie en wederopbouw te ondersteunen.

Dat proces was ook duidelijk aanwezig in de cinematografie en literatuur. Filmers als Roberto Rosselini, Vittorio de Sica en Lucino Visconti maakten talrijke neorealistische films. Hun 'nieuwe realisme' had betrekking op de vaak schrijnende werkelijkheid van de Italiaanse burgers. De theoreticus van het het Neorealisme was Cesare Zavattini (1902-1989). Hij hield een pleidooi om films te maken. Zonder scripts. Hij sprak over een 'cinema van onderzoek'. Het vormde ook een kritisch antwoord op de inhoud van de films uit Hollywood. Door middel van lange 'shots' kon de werkelijkheid beter en eerlijker weergegeven worden. De ideeën van Zavattine waren voor veel tijdgenoten (filmmakers, fotografen en intellectuelen) ook een onderwerp van felle discussie. Het woord realisme is namelijk een flexibel woord en kan op verschillende manieren geïnterpreteerd worden.

Niet iedereen was ervan overtuigd dat het weergeven van de werkelijkheid leidde tot sociale en politieke veranderingen. Het vormde geen politieke beweging, maar had cultureel en politiek wel grote invloed.

Verzet tegen het fascisme
Het fascisme had in Italië altijd sterk de eenheid en nationale identiteit benadrukt. Typisch neorealistische onderwerpen werden reeds tijdens de twintig jaar van het fascistische bewind gefotografeerd. Een zogenaamde waarheidsgetrouwe benadering. Tegen het gebruik van film, fotografie en grafische technieken door het fascisme kwam steeds meer opstand. Belangrijke fotografen en filmers verzetten zich tegen de ideeën van het fascisme. Veel foto's werden door het regime gecensureerd, omdat zij geen weergave vormden van een vooruitstrevend en welvarend Italië. De dramatiek van de werkelijkheid werd niet gewenst.

Het land was echter in een groot aantal provincies verdeeld, die onderling zeer sterk van elkaar konden verschillen of waren geïsoleerd van elkaar. Men wist niet wat er in andere delen van Italië gebeurde. Na de bevrijding in 1943 was de interesse in elkaar zeer toegenomen. Fotografen reisden naar alle delen van Italië om het dagelijkse leven vast te leggen. Armoede werd een onderdeel van de inhoud van de foto's. De Nieuwe Fotografie distantieërde zich van de visuele taal van het fascisme.

Geen homogene groep
De 75 fotografen in deze tentoonstelling van het Nederlands Fotomuseum vormen zeker geen homogene groep. Sommigen waren professionele fotojournalisten, maar anderen waren amateurfotografen. Ook wetenschappers gebruikten de camera voor antropologische en ethnologische studies.

Vanuit deze achtergrond kan men zich inderdaad afvragen of er sprake zou zijn geweest van een neorealistische beweging. Ook tussen de verschillende manieren van fotograferen kan men geen bindende stijl ontdekken. Hun enige binding vormde de weergave van de werkelijkheid. Portretten, het leven in de straat, interieurs en landschappen vormden voor de fotografen hun inspiratiebron. Sommigen van hen kregen landelijke of internationale bekendheid.

Bijvoorbeeld: Pietro Donzelli, Mario Giacomelli en Federico Patellani. De meesten van hen bleven onbekend in hun eigen land.

Dramatiek in zwart-wit
Rondkijkend op deze expositie treft de dramatiek van het beeld. Fotografie in zwart-wit. Het felle Italiaanse licht zorgt voor scherpe licht/donker contrasten. Op een foto zitten mannen in zwarte kleding aan de rand van een haven. Door gebruik te maken van het felle tegenlicht ontstond een dramatisch beeld. De spanning tussen licht en donker weerspiegelt zich op de gezichten.

In de foto 'Steegjes van Napels' wordt het felle zonlicht gevangen in lange rijen wit wasgoed dat tussen twee huizen hangt. Op de grens van overbelichting, met genoeg licht op de zonverbrande lichamen van kinderen die onder het wasgoed paraderen. (Mario Catteneo, Steegjes in Napels, 1951/1958). Soms kenmerken de foto's zich door onscherpte, beweging of overbelichting, maar altijd treft de emotie achter het beeld. De betrokkenheid bij het onderwerp. De vrijheid om te fotograferen.

Eén foto laat een onscherp beeld zien van 'bewegende' zwarte vrouwen. Een bijzondere impressie van een dorp. In het midden vangt opeens een haarscherp kinderkopje de aandacht, terwijl zijn lichaam in beweging is. Hoe kan dat? Fotografisch lijkt het onmogelijk, maar het beeld toont realiteit en fictie. Manipulatie? Men stopt met vragen. Alleen het beeld telt nog. Opvallend zijn de ongebruikelijke standpunten. Vaak wordt een laag standpunt genomen met een close-up. Dat geeft de figuur in de foto een dominante aanwezigheid. (Pasquale De Antonis, Rapino, Gelukkige vangst, 1935)

De beroemde foto van Mario de Biasi
De Italianen draaien zich om (Milaan, 1954) verrast door de confrontatie. Een grote groep mannen kijken allen gefascineerd naar een overstekende jonge vrouw in witte kledij. Zij lijken onder de indruk van haar 'vrijheid en durf'. Als groep durven zij ongegeneerd te kijken, maar tegelijk lijken zij sprakeloos. De witte vrouw loopt zelfverzekerd op de grote groep mannen af en zoekt haar eigen weg. Deze foto is ook nadrukkelijk aanwezig in de publiciteit van deze expositie.

De expositie NeoRealismo in het Nederlands Fotomuseum toont een zeer breed beeld van deze Italiaanse fotografie. De confrontatie met de werkelijkheid van 1932-1960 bevestigt de beelden en de sfeer uit de films van da Sica, Rosselini en Fellini. Zij doen herinneren aan de intense 'portretten' van Anna Magnani en Guillietta Masina. Maar ook de invloed van het fascistische regime is voelbaar. Een land en een periode vol maatschappelijke strijd en verdeeldheid. In deze expositie tonen de vele Italiaanse fotografen het 'werkelijke' gezicht van Italië. Een prachtig document in zwart en wit.

Nederlands Fotomuseum, 15 dec. 2007 t/m 2 maart 2008,
website: www.nederlandsfotomuseum.nl

 

2. Huis Sonneveld in Rotterdam (Museumpark)

Deze villa is een van de best bewaarde huizen in de stijl van het Nieuwe Bouwen. Gebouwd in 1933 werd dit woonhuis volgens de nieuwste inzichten ontworpen en ingericht. Er is gebruik gemaakt van stalen balken en betonnen vloeren. Er zijn geen dragende muren, maar alleen scheidingswanden en zeer grote vloeren. Overal komt veel licht binnen. De binnenruimtes staan in verbinding met balkons en tuin. Er zijn veel deuren en ramen.

Het Nieuwe Bouwen had als leidraad: licht, lucht en ruimte. Bijzonder is dat de architecten ook het interieur hebben ingericht. Men gebruikte voor die tijd gedurfde kleuren: brons, gifgroen, oranje en beige. De beeldend kunstenaar Bart van der Leck ontwierp dit kleurenprogramma. Stalen buismeubelen en lampen van Gispen werden voor het interieur uitgekozen. Men kan gerust stellen dat Huis Sonneveld een bijzonder samengaan is van architectuur, interieur en kunst. Een totaalkunstwerk! Er was oog voor de nieuwste technische voorzieningen.

De villa werd bewoond door de familie Sonneveld. De architectenburo Brinkman & van der Vlugt waren de ontwerpers voor de restauratie van dit huis was een omvangrijke operatie. Er moest een grondig onderzoek gedaan worden naar kleur- en stofstalen, tekeningen van ramen en hekwerk (Gispenarchieven), gebruikte verf en technieken, de structuur van de wanden en het hang- en sluitwerk. Een complete reatauratie werd hierdoor mogelijk. Originele meubelen uit familiebezit konden weer in de villa geplaatst worden. Van sommige meubelen werden replica's gemaakt, zoals de aparte kaptafel van Van der Vlugt.

Een architectuurmonument
Door deze omvangrijke renovatie is een bijzonder woonhuis voor de stad Rotterdam en het publiek bewaard gebleven. Het is een architectuurmonument. Buiten valt de zakelijke en strakke lijn van de architectuur op. Veel glas en weinig muren. Breed en laag aan de voorzijde. Binnen ervaart men ruimte en overzichtelijkheid. Sanitaire ruimtes zijn volgens de meeste moderne opvattingen vormgegeven. De woonkamers kenmerken zich door zakelijke indeling en langgerekte kamers. De afwezigheid van tussenwanden valt op. Lange ramen (ca. 15 meter) zorgen voor licht en ruimte.

Een prachtige trap domineert de gang. Het sierlijke trappenhuis draait bijna vanzelf naar boven. De treden zijn van zwart marmer. De trap draait als een schroef door de ruimte. Hij is open van structuur. Prachtige leuningen versterken de draaibeweging. Door een patroon van vierkanten en rechthoeken valt zacht gefilterd daglicht naar binnen. De badkamer was in de jaren dertig een toppunt van modernisme.

Het Nieuwe Bouwen
Deze architectuurstijl werd met name in de jaren twintig en dertig van de 20e eeuw toegepast. Gebruik en functie vormden de uitgangspunten. Het werd ook wel de Nieuwe Zakelijkheid of het Functionalisme genoemd. Technisch, ideologisch, hygiënisch en esthetisch wilde men afwijken van de traditionele manier van bouwen.

Men koos voor stalen kolommen, betonnen vloeren en metalen kozijnen. Er waren geen dragende muren en er werden grote strookvensters gebruikt. Het dak was plat en de buitenmuren waren wit van kleur. Het wonen vond plaats op de eerste verdieping. Deze elementen zijn op de eerste verdieping van Huis Sonneveld duidelijk toegepast en ook in de zitkamer en de werkkamer/bibliotheek aanwezig.

De architect Leendert van der Vlugt was een van de belangrijkste architecten van het Nieuwe Bouwen en ontwierp ook het Huis Sonneveld. Deze villa is een architectuurverrassing uit de dertiger jaren van de vorige eeuw. Momenteel behoort Huis Sonneveld tot de collectie van het Nederlands Architectuurinstituut (NAi). (Entreebewijzen voor deze villa zijn verkrijgbaar bij het NAi.)

Huis Sonneveld, Rotterdam. Meer informatie: www.nai.nl of www.museumparkvillas.nl

 

3. Het Chabot Museum te Rotterdam

Aan het Museumpark 11 (dicht bij het Huis Sonneveld) bevindt zich nog een bijzondere stadsvilla. Haar architectuur is enigszins verwant met Huis Sonneveld. Ook hier is sprake van een moderne, zakelijke bouwstijl. Er is veel ruimte voor glas. De buitenmuren zijn wit. De villa kent een grotere variatie in vorm. Er is sprake van een voorgevel die loskomt van de zijvleugel. Een balcon op de 2e verdieping loopt synchroon met deze zijvleugel en geeft het pand een bijzondere 3-dimensionaal effect. Vooral de raampartijen bepalen de structuur van de buitenzijde. Ronde balcons (met witte pilaren) aan de zijkant geven een speelse vorm aan de rechtlijnigheid van de voorzijde Een lange horizontale raampartij doorbreekt deze vormen.

Dit huis werd eveneens in de periode van het 'Nieuwe Bouwen' ontworpen en gebouwd. De architecten waren G.W. Baas en L. Stokla. Het Chabot Museum vormt een blijvende herinnering aan de Rotterdamse schilder en beeldhouwer Hendrik Chabot (1894-1949). Zijn werk is in de collectie van het museum opgenomen. Sinds 2000 is dit pand een Rijksmonument.

Na de eerste restauratie in 1976 door architect E. Groosman werd de afgelopen maanden de villa wederom ingrijpend gerestaureerd. De bijzondere architectuur komt nu nog beter tot haar recht.

Het Museumpark te Rotterdam valt op door prachtige monumenten uit de periode van het 'Nieuwe Bouwen'. Verschillend van ontwerp en karakter, maar met veel overeenkomsten. Ruimte, licht en lucht. Doelstellingen van deze architectuurstijl.

Toekomstige exposities:

Chabotmuseum, Rotterdam.
Meer informatie: www.chabotmuseum.nl, www.museumparkvillas.nl

Wim Adema is beeldend kunstenaar en fotograaf en publiceert regelmatig artikelen over beeldende kunst in diverse media. Klik hier om zijn CV te bekijken.