Het
universum van Mariko Mori: Utopische ervaringen in het Groninger
Museum
Er zijn weinig kunstenaars die een volledig eigen ‘universum’
realiseren. Dat vereist niet alleen een bijzonder groot talent en
ervaring, maar ook een bewustzijnsniveau dat volledig beschikbaar
en ingezet kan worden voor de verbeelding. Het is het kenmerk van
de zeer grote kunstenaars. Hun werk toont een vakmanschap, ervaring
en beeldende kracht die diep inwerken op de waarneming van de kijker.
Het nadert vaak de grens van de visuele magie, indien men hiervoor
openstaat. Mariko Mori (Japan) hoort zeker thuis
in deze groep kunstenaars.
Door
Wim Adema
Het kunstenaarschap van Mariko Mori
De tentoonstelling in het Groninger Museum kenmerkte zich
door een perfecte wijze van presenteren. Mori's installaties, fotowerken,
videowerk en de objecten Wave UFO en Oneness waren tot in het kleinste
detail verzorgd en professioneel uitgevoerd. Op een harmonische
wijze waren haar werken tot één geheel gevormd. Zij
toonden een sterke verbindingslijn. Men betrad een andere wereld.
Kleur, licht en geluid zorgden voor een bijna contemplatieve sfeer.
Een Aziatische en tegelijk westerse ambiance met utopische beelden:
alles toonde de hand van Mariko Mori. Zij liet de kijker echter
vrij om deel te nemen, alsof zij zich realiseerde dat het binnengaan
van haar wereld niet gemakkelijk is. Haar spirituele, creatieve
reis vraagt van de kijker een mentale ‘overstap’. Ik
heb die stap niet kunnen maken, maar probeerde contact te krijgen
met de inhoud van haar werk.
Aardse
thema’s
De fascinatie van Mariko Mori voor aardse thema’s (Subway,
1994; Play with me, 1994) en bizarre
fantasie-outfits veranderde in een zoektocht naar haar identiteit.
In Japan zocht zij contact met het shintoïsme en zenboeddhisme
en leerde ze meditatie en onthouding. Zij vond nieuwe inspiratie
voor haar creativiteit en was losgekomen van haar aardse thema’s.
Over deze nieuwe reis vertelt Mariko Mori in het Groninger Museum.
Het gebruik van nieuwe media
Met Birth of a Star (1995) overstijgt Mori de techniek van het ‘verkleden’
en realiseert ze voor het eerst een computergegenereerd werk. Een
figuur (half mens, half robot met vreemde reflecterende ogen) is
uit de computer ontstaan. In het videowerk Miko no Inori (1996)
toont Mariko Mori een futuristisch beeld van een buitenaards wezen
met een kristallen bol op een vliegveld. Daarbij zingt zij een mantra:
Kotoba wa tokete: de woorden smelten samen en worden één.
De performance kenmerkt zich door langzame bewegingen, die door
de opnametechniek nog eens versterkt worden. Het is de intro voor
Esoteric Cosmos (1996-1998). De op groot formaat afgedrukte foto’s
tonen een geënsceneerde fantasiewereld die refereert aan de
mandala, die verhaalt over een boeddhistische cyclus van wind, vuur,
water en aarde. In Pure Land wordt de god Kitchijoten uit de Yakushji
temple (Nara) omringd door cyberachtige computerwezens, die op traditionele
muziekinstrumenten spelen. Deze figuren komen ook terug in de 3D-video
Nirvana (1996/1997), waarbij zij het beeld in en uit zweven. Hun
handgebaren zijn traditioneel bepaald.
Kumano (1998) als synthese
Het is een groot fotowerk op glas en een video. Bijzonder fascinerend!
Hier lijkt Mariko Mori een synthese te hebben gevonden. Zacht zonlicht
overstraalt lange hoge bomen en fotomontages van transparante, ‘verlichte’
godinnen versterken het beeld. Een futuristische tempel op de achtergrond
in lichtpaars en groen legt een relatie met het verleden. De sfeer
van het zachte indringende zonlicht bepaalt het karakter van dit
fotowerk. Digitale kunst!
Fascinatie voor het verleden
Zwart-witfoto’s tonen een zoektocht naar het verleden. Round
Stone (2004/2005) heeft een zen-karakter. Een oude stenen bol op
een klein vierkant van stenen. Het roept herinneringen op aan Stonehenge
en het werk van Richard Long.
In Primal Memory (2004) staat een cirkel van steen centraal. De
vormen verwijzen naar de beeldtaal van haar zwart-witfoto’s.
Door hun verfijnde vorm en manier van afwerking zijn zij terechtgekomen
in een spirituele situatie. Witte zachte stenen omringen hen. Een
wereld van verschil met Round Stone. De ruimte met de installatie
Transcircle (2005) is donker en wordt slechts kleurrijk door de
oplichtende zuilen. Zachte pasteltinten in roze, groen en zachtwit
versterken de stilte in de ruimte. Mori probeert een verbinding
te maken tussen zenboeddhisme en haar eigen spirituele visie. Een
rond vlak van stenen straalt rust uit door een zeer vlakke bovenkant.
De duizenden stenen lijken getransformeerd tot een organisch geheel,
waarbinnen de lichtgevende zuilen hun rustpunt gevonden hebben.
Moonstone (2004) toont een blauwachtige maansteen (voor driekwart
zichtbaar) op een klein vierkant plateau, dat aan vier kanten door
drie treden omringd wordt. Het blauwe licht wordt elektronisch aangestuurd.
Duidelijk is haar zoektocht naar de kosmologische ervaring van haar
voorouders. De megalithische erfenis uit Japan en Schotland vormde
de basis voor haar foto’s en hightech installaties. Een speciaal
computerprogramma vertaalt de gebeurtenissen in het heelal. De veranderende
kleuren in de installaties roepen associaties op met megalieten
en steenringen.
De veranderlijkheid van de menselijke geest
In Dream Temple realiseerde de kunstenares een installatie waarmee
de kleurverandering een weerspiegeling werd van de veranderlijkheid
van de menselijke geest. De wereld zoals wij die kennen is slechts
een projectie van de geest. Slechts één ding is echt:
de geest zelf (mind-only school). Mariko Mori vertelt in dit videowerk
over haar innerlijke zoektocht naar rust, introspectie en meditatie.
Haar ziel leek geprogrammeerd om te ‘sterven’. Een urenlang
proces, waarbij zij buiten bewustzijn was, bracht haar in contact
met foetussen en een baarmoederlijke tijd.
Wave UFO (1999-2002)
Wave UFO werd haar tweede interactieve architectonische project.
Het reizen in de ruimte, de geest en de tijd liet een synthese ontstaan.
Wave UFO is zeer groot object van twaalf meter lang en vijf meter
hoog, dat in het Groninger Museum (in de hoogst gelegen zaal) tijdelijk
geland lijkt. Op een bepaalde manier is het een zilverachtige grote
vis, waarvan het oog tevens de ingang voor de bezoekers is. In Wave
UFO probeert Mariko Mori de verbondenheid tussen individuen aan
te tonen. Zij probeert de realtime hersengolven van de deelnemers
te vertalen naar een grafisch programma en laten zien wat in ons
hoofd omgaat. Wat medisch en computertechnisch niet haalbaar leek,
realiseerde Mori met de Japanse specialist Masahiro Kahata, die
grafische software ontwikkelde om hersengolven op een beeldscherm
zichtbaar te maken. Het gehele project nam drie jaar in beslag.
Een team van specialisten werkte met haar samen.
Een interactieve sculptuur
Mori biedt aan drie mensen tegelijk de gelegenheid om een ‘menselijke
ruimtereis’ te maken. Men krijgt elektrodes op het hoofd,
die hersengolven opvangen en op de ovalen binnenwand in grafische
beelden vormen. Bèta, alfa, theta en delta bepalen het karakter
van de golven. Rood, blauw en geel, evenals een gele lijn zijn de
grondkleuren, die kunnen verwijzen naar normaal bewustzijn, het
tweede levensjaar, kinderen en volwassenen, maar ook naar droomtoestanden
van baby’s en volwassenen. Als een deelnemer gelijkwaardige
ervaringen heeft met andere ‘reizigers’, kunnen de vormen
‘versmelten’. Het is een visioenachtige computeranimatie
die een kosmische droomwereld kan oproepen. Complexe structuren
verwijzen naar een buitenwereldse wereld. Voor de deelnemers is
een speciaal ruimtereisbed ontworpen. Mori wil de deelnemers de
gelegenheid geven voor een esthetische, spirituele reis. Hun tijdelijke
verbondenheid kan hun individuele bewustzijn overstijgen.
De beeldengroep Oneness (2003)
Deze beelden zijn de ‘tijdreizigers van de toekomst’
(op kinderformaat). Het zijn groene alien-achtige figuurtjes, die
men kan omhelzen. Hun ogen lichten dan op en hun hartslag is voelbaar.
Wanneer de zes aliens tegelijk worden omhelsd, lichten ook de grondplaten
op. Oneness bleek voor kinderen echter een te spannend avontuur.
De directe confrontatie met aliens was kennelijk iets anders dan
een televisiefilm. Ouders toonden meer durf.
Slotindruk
De expositie van Mariko Mori is een bijzondere ervaring. Het is
een hightech universum vol verrassingen. Wave UFO en Oneness confronteren
de bezoekers met het reizen in de tijd. Aliens en de UFO lijken
een voorlopig eindpunt van Mariko Mori. Met de beeldengroep Oneness
toont Mori ons wezens van een verre planeet, die contact en warmte
zoeken. In Wave UFO wordt de bezoeker een kans gegeven om met andere
‘reizigers’ interactief te communiceren. Deze installatie
lijkt wetenschappelijk en artistiek een hoogstandje. Het lukt Mariko
Mori om haar visie te vertalen naar een ‘menselijk’
niveau. Zij wil duidelijk maken dat mensen een verbinding met elkaar
kunnen maken.
De vormgeving van Wave UFO is futuristisch. Het object heeft een
sterke beeldende uitstraling. Het is duidelijk gemaakt door een
beeldend kunstenaar. Het is de vraag of het contact tussen de ‘ruimtereizigers’
zich kan vertalen in beeldende kunst. De beeldtaal lijkt bepaald
door het hersengolfcontact tussen de ‘reizigers’. Bewustzijnsniveau,
golffrequentie, kleuren en vormen zijn geen bewust creatief proces,
maar een resultaat van hersengolftechnologie. In die zin heeft Mariko
Mori zeker een grensverlegging bereikt. Het realiseren van een dergelijk
utopisch project vraagt een groot vakmanschap, een beeldend vermogen,
een flexibel en communicatief vermogen, maar vooral een allesomvattende
visie: eigenschappen die alleen grote kunstenaars bezitten.
Wanneer men de artistieke reis van Mariko Mori in deze tentoonstelling
gevolgd heeft, lijken Wave UFO en Oneness bijzonder geslaagde pogingen
om haar eigen beleving van tijd, ruimte en individualiteit vorm
te geven. Installaties als Transcircle, Primal Memory en Flatstone
geven de bezoeker naar mijn mening te weinig mogelijkheden tot contact.
Het zijn perfect uitgevoerde beeldgroepen. Ze zijn echter te gepolijst
en esthetisch. Hoe mooi de zuilen in Transcircle ook oplichten,
zijn bereiken geen geheimzinnigheid en ‘verleden’.
Ook in Moonstone ontstaat geen ruimtelijk avontuur. De maansteen
heeft in het donker een verleidelijke blauwe uitstraling, maar verwijst
niet naar zijn ruimtereis. Het vuur, de snelheid en de verbrokkeling
ontbreken.
Het grote fotowerk Kumano heeft wel een sterke beeldende kracht.
Natuur (bos), tempel en priesteressen zijn in een landschap van
zacht zonlicht en spiritualiteit een fascinerende plaats geworden.
De spirituele reis van Mariko Mori is op de gehele expositie aanwezig.
Op een bijzonder integere wijze heeft zij haar weg gevolgd. Het
is een uitnodiging om mee te reizen want ze probeert de grens van
de mens te verleggen.
Met Wave UFO, Oneness, Kumano, Round Stone en Kudoka Islands (zwart-witfotografie)
kreeg ik een goed contact. Ik kon met haar ‘meereizen’.
In de andere kunstwerken zocht ik tevergeefs naar raakpunten. De
expositie Oneness van Mariko Mori in het Groninger Museum toont
de verbeelding van een bijzonder beeldend kunstenaar, maar zal uiteenlopende
reacties opleveren.
Deze tentoonstelling is nog t/m 2 september te zien in het
Groninger Museum. Website: www.groningermuseum.nl
