De Ontdekking van de Traagheid
Een zoektocht naar de essentie van het beeld

Het grensgebied tussen fotografie en film vormde het uitgangspunt voor de expositie van het kunstenaarsinitiatief KWH uit Den Bosch. Een aantal kamers uit het voormalige Provinciehuis (Waterstraat) in Den Bosch vormden het decor voor een experimentele reis naar de essentie van de Traagheid. De wandeling door het oude monumentale pand leek een reis door het verleden te worden, maar de kamers vertelden een ander verhaal. Het toonde het avontuur van fotografie en film. Een herontdekking van de langzame observatie. Stap voor stap bewust worden van de essentie van het beeld. De deelnemende kunstenaars wilden de bezoekers de traagheid opnieuw laten ontdekken.

Door Wim Adema

Marjan Teeuwen van KW 14 schreef in haar inleiding van de expositiecatalogus dat fotografie en film door de digitale revolutie steeds meer met elkaar verweven worden. Geavanceerde digitale en analoge technieken bieden de kunstenaar een onuitputtelijk arsenaal aan mogelijkheden. Door manipulatie en reorganisatie van de elementen tijd, beweging en ruimte kan worden gesleuteld aan de specifieke kenmerken van, film en fotografie. Zo kan een film vertraagd of stilgezet worden en kunnen foto’s in een bewegende sequentie geplaatst worden. Beweging kan tijd zichtbaar maken.

Tijd staat stil

Vertraging is een veelgebruikte methodiek. Het gaat om de begrenzing van tijd, beweging, ruimte en verhaallijn. Een inkorting, een vertraging. Maar ook de close-up en de herhaling kunnen de vertraging versterken. Vertraging lijkt samen te gaan met ontspanning, een langzamer werkend bewustzijn, ergens de tijd voor nemen. De Franse filmer Eric Rohmer kon op virtuoze wijze de ‘tijd‘ stil laten staan. Door een laag camera- standpunt en een zeer langzaam bewegende camera ontstonden beelden die diep inwerkten op het bewustzijn van de kijker.

Welke reis hadden de deelnemers aan de expositie De Ontdekking van de Traagheid gemaakt? Men kan opmerken dat het begrip traagheid op verschillende wijzen geïnterpreteerd werd. De diversiteit van de films en de beelden toonden aan dat de menselijke ervaring en verbeelding geen grenzen hebben. Door de ‘vertraging‘ ken men het bijzondere ervaren, maar de uiteenlopende menselijke temperamenten geven weer uiteenlopende interpretaties. Het unieke van een menselijke persoonlijkheid vormt namelijk de drager van waarneming, beweging en menselijke dramatiek. Sommige kunstenaars vertoeven zeer dicht bij de Traagheid. Dat blijkt op deze expositie.

Grens tussen stilstand en beweging

Ine Lamers beweegt zich in haar werk Progressive Oblivion (2006) op de grens van bewegend en stilstaand beeld. Met 553 fotografische opnames (om de 2 seconden genomen) heeft zij ‘realtime’ video gemonteerd. De ijslaag van een stuwmeer in Rusland verschuift onmerkbaar. De vertragende beweging is bijna niet waarneembaar en lijkt gevangen in bevroren kleuren. Een soortgelijke ervaring geeft ook het videowerk van Oliver Boberg, Wald/Forest (2002). Het lijkt een stilstaand beeld. Met een minimum aan beweging en geluid, indringend en geheimzinnig van licht. In zijn film heerst een vervreemdende en dramatische sfeer.

Boven- en onderwereld

Het beeld in de film R.movi (2006), een 3D-computeranimatie van Eelco Brand, verschuift zeer traag tussen de boven- en onderwereld van water. Het gefilterde mysterieuze daglicht glijdt mee op de golfbeweging van het water. Onder water toont de camera een donkergroene haast stilstaande wereld. Twee basale camerabewegingen tonen de waarde van de vertragende registratie. In SB.movi (2006) (een andere film van Eelco Brand) voert een langzame steeds doorgaande camerabeweging door de diepte van het bos. Hier is de registratie sneller, alsof het landschap om versnelling vraagt. In het immense van het bos beweegt de camera sneller, maar het steeds veranderende perspectief werkt vertragend.

Langzame verandering
Lon Robbé heeft een bijzondere affiniteit met traagheid. In zijn films wordt de langzame verandering van het beeld indringend zichtbaar. Zijn films zijn traag. Het geeft de kijker een referentiepunt. Deze films bieden de mogelijkheid tot het bewust ervaren van traagheid. De beweging van de gordijnvormen onthult een geheimzinnige vertragende beweging. Binnen- en buitenwereld glijden in elkaar door de bewegingen van de gordijnen. Bijna onmerkbaar, maar op de grens van de menselijk waarneembare tijd.

Nog heftiger is deze ervaring in de videofilm Dusk (2005), eveneens van Lon Robbé. De camera registreerde invallende duisternis, nacht en ochtendlicht van een meer tussen twee bergen. Met een lang openstaande lens werd de essentie van het daglicht vastgelegd. Avond, nacht en ochtend tonen de verschuiving van de lichtbronnen. Lampen van de huizen glijden mee in de lichtbeweging van de avond. Persoonlijk had ik deze film in een donkere kamer getoond. Op de gang gaat veel verloren van de licht- veranderingen. Mijns inziens moet het ‘licht’ worden toegevoegd aan ‘beweging, tijd en ruimte’. De verandering van het licht is onlosmakelijk verbonden met tijd en beweging in de ruimte. Het licht geeft ons ook de mogelijkheid van het ontdekken van de traagheid.

Bijzonder trouwfeest

Hans op de Beeck toont op een bijzondere wijze het verloop van een trouwfeest. Onmerkbaar schuift de camera langs de feesttafels. Feestgedrag wordt genadeloos geregistreerd. Psychisch functioneren wordt blootgelegd. Met een zekere schaamte ziet men hoe alcohol en vermoeidheid de gelaatstrekken vol geforceerde sociale aanpassing, de ‘psychische huid’, doet afbladderen. De energie verdwijnt. Gesprekken worden teruggebracht tot onverstaanbare klanken. Het onvermogen tot communicatie is tastbaar. Isolement en vervreemding. De ‘trage’ cameravoering maakt ons bewust van ons functioneren.

In de videofilm van Michal Butink, Ginza (2003), worden mensen geregistreerd op een druk kruispunt met witte zebra’s. Er is een verschil in tempo tussen de beweging van auto’s en mensen. Butink laat het verschil in beweging zien. In slow-motion kruizen de mensen elkaar en het verkeersplein. In deze film had ik een sterker contrast willen zien. De heftigheid van het autoverkeer tegenover de langzame beweging van de mens.

Internetbeelden

Gabriel Lester (All wrong, 2005) brengt beschikbare intemetbeelden in een blow-up en onscherp bij elkaar in een nieuw verhaal. Digitale vertragingen van het beeld veroorzaken chaos, zoals het leven kan zijn. Een psychotische jongeman lijkt zich probleemloos aan te passen aan deze internetrealiteit, maar toont toch zijn gebrek aan geestelijk houvast. De film oogt als een slecht gemaakte amateurfilm, maar laag voor laag wordt het verhaal zichtbaar. Zeer indringend!

Bij Jemen Kooyman (onder meer The Carpet told, 2006) geeft het ‘stilstaande’ beeld weinig mogelijkheid tot contact. De film lijkt teruggebracht tot foto. De registratie van het drijvende tapijt nodigt niet uit tot avontuur. Het trage drijven dramatiseert niet. De film Calm (2005) van Raymond Taudin Chabot overtuigt minder dan het werk van Hans op de Beeck. Men blijft teveel kijken naar acteurs. De koppeling naar de persoonlijkheid ontbreekt. Door de close-up registratie is een van de twee mannen steeds onscherp. Dat werkt storend voor de kijker. Er ontstaat geen autonoom beeld van de emotie.

Subliem beeld

Bill Viola laat in zijn videofilm Greeting (1995) zien hoe een ontmoeting van drie vrouwen (hun emoties) met een laag camerastandpunt en een langzame (zeer trage) cameravoering een subliem beeld kan geven. De drie personen staan geheel (verticaal) in het kader van het beeld.

De kamers van Marjan Teeuwen bieden de kijker geen houvast. Schijnbare chaos gaat over in orde. Het perspectief verschuift telkens. Een ruimtelijk besef komt moeilijk tot stand. Oriëntatie lijkt onmogelijk. In een film vormt een Lopende Band (2005) een breekpunt in de ruimte. Objecten uit de ruimte worden via de band verplaatst. Waar naartoe? Langzame beweging van voorwerpen door de chaos. Waar worden zij weer van de band afgenomen.

In de Paternosterfilm (2005) gaat een kleine lift verticaal op en neer. Hij verbreekt de ‘stilte’ van de ruimte. Wat transporteert deze lift? Zijn er boven- en onderkamers? Welke onzichtbare hand regisseert de ruimtes? De pasternosterlift doorbreekt onverwachts de stilte. De trage bewegingen van de lopende band en de paternosterlift intensifiëren en dramatiseren de ruimtes. Een complexe wereld ademt door de trage beweging. Alles verandert langzaam.

Brand (2005) toont traag zich ontwikkelende rook in een ruimte vol geordende chaos. Komt er brand? Komt er hulp?

Noodweer

Anouk De Clercq laat met Conductor (2004) de trage werking van noodweer zien. Een kleine lichtbol op een lange paal trotseert de ruimte en de natuurkrachten. Kwetsbaar en uitdagend. Langzaam trekken de onweerswolken langs het luchtruim. Haast aardedonker, totdat de vertraging met een donderslag uit elkaar spat. In het videowerk van Philippine Hoegen (River l en 2, 2006) registreert de stilgehouden camera het zacht voortstromende water. De ene stroom is vervuild, maar geeft door de luchtreflectie en het wegwerp-materiaal een nieuw ‘universum’. Aantasting toont een nieuwe schoonheid. De andere stroom, met meer schoon water, weerspiegelt wolken in een blauwe lucht. Contrasten van trage observaties.

Matt Calderwood laat in Strips (2005) de breuk van tl-buizen zien en horen. Buis voor buis breekt en verandert de compositie. In een traag tempo zet zich dit proces voort. Boeiende grafische patronen ontstaan in de ruimte. Contrasten tussen licht en donker. Lange tijd weet men niet wat er gebeurt. Het is een mysterieus proces van breken en verandering. Ook in deze film is het tempo van de filmopname heel belangrijk.

Essentie van visueel beeld

De Ontdekking van de Traagheid geeft de beeldende kunst een interessante afwijkende weg. De tentoonstelling geeft de mogelijkheid om de essentie van het visuele beeld te herijken. De fraai uitgevoerde catalogus ondersteunt met beeld en tekst. De indruk bestaat dat vertraging vanuit het filmbeeld zich harmonieuzer ontwikkelt, dan uit het stilstaande fotobeeld. In het laatste geval zijn sequenties, bewegingen vanuit de foto, schokkerig en werken slecht als vertragende beweging. De film vertraagt de beweging beter. Het lijkt heel moeilijk om een ‘bevroren’ beeld in beweging te brengen. De zoektocht van de deelnemende kunstenaars toont nieuwe perspectieven.

Locatie: Waterstraat 16, Den Bosch. Organisatie: Kunstenaarsinitiatief KWH
Info: www.kwl4.nl

Wim Adema is beeldend kunstenaar en fotograaf en publiceert regelmatig artikelen over beeldende kunst in diverse media. Klik hier om zijn CV te bekijken.