September - november 2018, 13e jg. nr.4. Eindredactie: Rob den Boer. E-mail: redactie.bkj@gmail.com.
 

Drie internationale kunstenaars

In de afgelopen drie maanden heeft het werk van El Anatasui, Kara Walker en Michal Rovner grote indruk op mij gemaakt. Ik ervoer geheel nieuwe gezichtspunten in hun beeldende kunst. In het werk van de kunstenaar El Anatsui is een volstrekt nieuwe beeldtaal ontstaan uit een ambachtelijke werkwijze en hernieuwd gebruik van Ghanese producten, terwijl de Amerikaanse Kara Walker met haar immens grote silhouetten een grote betrokkenheid toont bij raciale thema's en Michal Rovner (Israel) digitale technologie gebruikt voor aangrijpende foto- en filmbeelden. Dit zijn allemaal thema's die momenteel wereldwijd actueel zijn. Om die reden heb ik deze kunstenaars in de onderstaande tekst samen besproken.
 
Door Wim Adema

De beeldend kunstenaar El Anatsui (Ghana, 1944) gebruikt in zijn werk alledaagse producten en onderdelen en realiseert hiermee een nieuwe beeldtaal, die tegelijk verrassend van vorm is. Grote bekendheid kreeg Anatsui met wandkleden die gemaakt zijn van flessendoppen.

Zijn opleiding volgde El Anatsui aan de Universiteit van Kumasi (Ghana). Sinds 1975 woont en werkt hij als kunstenaar en kunstdocent in Nsukka (Nigeria). Daarnaast is hij ook werkzaam als docent aan de Universiteit van Nigeria. Als lid van de kunstenaarsgroep Nsukka heeft Anatsui een sterke binding met de wortels van het cultureel erfgoed van de Igbo-gemeenschap. De Igbo zijn bekend vanwege hun uri- of uli-tekeningen. Deze zijn traditioneel van opzet, lineair van karakter en bezitten weinig perspectief, terwijl de vormgeving asymmetrisch is. Deze tekeningen worden gebruikt op doodskisten en bij gemeenschappelijke rituelen.

El Anatsui werkt met deze lokale symboliek en gebruikt deze materialen op een traditionele, ambachtelijke manier. Tijdens de productie van zijn monumentale kunstwerken, werkt de kunstenaar met lokale ambachtsmensen. Zo wil hij uiting geven aan zijn betrokkenheid bij de Afrikaanse geschiedenis, de postkoloniale tijd en de hedendaagse werkelijkheid. Zijn thema's hebben een politiek-maatschappelijk karakter en zijn vooral gericht op de zorg voor de aarde.

Binnen deze thematiek laat El Anatsui echter een grote artistieke vrijheid zien. De eerder genoemde wandkleden, opgebouwd uit geplette flessendoppen, tonen een imponerende vormgeving. Het is een mozaïek dat uit zeer kleine delen is opgebouwd, die samen een indringend beeld oproepen. De kunstenaar gebruikt ook metalen stencilrollen. De geplette vierkante plaatjes vormen samen een wandkleed in veel grijstinten.

In de vorige eeuw werkte El Anatsui veel met klei, hout, textiel en wegwerpmaterialen, terwijl hij in de 21e eeuw ook installaties ging maken. Zijn kunstwerken hebben onder andere een plaats gekregen in het National Museum of African Art in New York, het National Museum of African Art in Washington DC en bekende galeries zoals de Hayward Gallery in Londen. Anatsui nam aan twee Biënnales van Venetië deel, in 1990 en 2007. In 2009 ontving hij voor zijn werk de Prins Claus Prijs. De beeldende kunst van El Anatsui is doorlopend onderhevig aan verandering: 'Het leven zelf is een mysterie. Ik wil dat mijn kunst dat mysterie weerspiegelt'.

De Amerikaanse kunstenares Kara Walker werd op 26 november 1969 geboren in Stockton, USA. Als beeldend kunstenaar heeft zij een grote veelzijdigheid ontwikkeld en werkt als schilder, silhouettist en grafica. Ook maakt zij installaties en films. Haar werk kenmerkt zich door een intense betrokkenheid bij thema's als ras, gender, seksualiteit, geweld en identiteit. Walker werd vooral bekend door haar kamergrote tableaus van uitgeknipte papieren silhouetten.

Kara Walker studeerde aan het Atlanta College of Art en behaalde haar Master of Fine Arts aan de Rhode Island School of Design. Stap voor stap liet zij het thema 'ras' doorwerken in haar beeldende kunst. Zij was namelijk opgegroeid in een beschermd milieu, maar de aanwezigheid van racisme in de staat Georgia was voor haar als zwarte Amerikaanse een grote schok. Zij werd in die staat een 'nigger' genoemd. De grote zwarte figuren in haar uitgeknipte silhouetten vertellen over de Amerikaanse geschiedenis van slavernij en racisme.

In haar werk gebruikt zij de gouache- en aquareltechniek, video-animatie, schaduwpoppen en magische lantaarnprojecties. Walker maakt ook grote installaties, waarin het contact met het publiek van belang is. De kunstenaars Adrian Piper, Robert Colescott en Andy Warhol waren voor de ontwikkeling in haar werk belangrijk.

Met haar silhouetten probeert Kara Walker de nachtmerrie te verbeelden die de brutaliteit van het Amerikaanse racisme en de ongelijkheid laat zien. In 2018 maakte zij grote indruk met de installatie 'Cries of Distress, Horror and Resistance: At Prospect.4' in New Orleans. Op de plaats van de aankomst van de slaven, Algiers Point, bouwde Walker een installatie die vertelde over de Afrikaanse slavernij: 'Kataswóf Karavan'. Op een door stoom aangedreven 'calliope', een soort Amerikaans kermisorgel op vier houten wielen, staan zwarte silhouetfiguren, uitgesneden in staal. Het zijn slaven die in een processie lopen en dansen, in een onheilspellend landschap met bomen, planten en gras. Steeds klinken aangrijpende liederen uit het Afrikaans-Amerikaans verzet. Onder andere: 'We shall overcome' en 'Many rivers to cross'.

Dit aangrijpende werk van Kara Walker stond slechts drie dagen op Algiers Point, maar dat had een grote historische betekenis. 'Kataswóf' is namelijk het Haitiaanse-Creoolse woord voor 'catastrophe'. De geluiden vanuit de calliope waren schril, luid en onwelluidend. De menselijke beweging op de 'calliope' was chaotisch. Kara Walker hoopt dat haar installatie een definitieve plaats in New Orleans zal krijgen.

Het beeldende werk van de Israëlische kunstenares Michal Rovner (Tel Aviv, 1957) toont een grote veelzijdigheid. Haar opleiding aan de Universiteit van Tel Aviv bestond uit de studies film, televisie en filosofie. Zij zette haar opleiding in 1981 voort aan de Bezalel Academie voor Kunst, waar zij in 1985 een BFA in fotografie en kunst behaalde. Sinds 1987 woont en werkt Rovner in New York.

In haar vroege fotografiereeks 'Outside' (1990-1991) staat een bedoeïenenkamp in de woestijn centraal, waarvan de opnames door een bepaalde manier van herdrukken vervormd zijn in grootte en kleur. Ook in de 'Decoy'-serie (1991) verstoorde zij als fotograaf de radar- en surveillancebeelden, om onduidelijke fotobeelden te kunnen maken van groepen mensen. In haar latere film- en videowerk laat zij eveneens de anonimiteit van mens en dier zien (onder andere 'Monoprints of Birds', 1998). In Rovners installaties uit de periode 1995-1998 wordt een politiek commentaar gegeven op de situatie aan de grens tussen Libanon en Israël, waar elektrische hekken en wachttorens een vrije doorgang belemmeren.

De Amerikaanse componist Philip Glass werkte met Michal Rovner samen in de video 'Notes' (2011). In deze film loopt een groep mensen tegen een hellend vlak op. Dit beeld wordt begeleid door muziekklanken. Later ontstond een zeer grote 'multi-channel' video-installatie, waarop eindeloze rijen onduidelijke wezens te zien zijn. Op de 50e Biënnale van Venetië verraste Michal Rovner het internationale publiek met mediakunst waarin digitale kunst gebruikt werd.

Haar grote fotoproject 'Night' uit 2016 biedt een indringende en geheimzinnige kijk in het nachtleven van jakhalzen. Grote fotobeelden tonen de dieren als zwarte schaduwen, waarbij hun helverlichte ogen als schijnwerpers gericht zijn op de museumbezoeker. Hun vage donkergrijze lichamen gaan op in de hen omringende zwarte nacht. In 'Outside # 3', 1991, zijn ook donkere transparante schaduwen van bewegende mensen te zien.

Michal Rovner fascineert met aangrijpende, monumentale foto- en filmbeelden. Mens en dier staan hierbij centraal in een schimmige onbereikbare wereld. De grens tussen realiteit, onze herinneringen en de magie van de nacht, worden doorlopend door haar verkend. Die vormt een zoektocht naar waarneming, realiteit en identiteit.

Meer informatie: www.tate.org.uk/el-anatsui | www.karawalkerstudio.com | www.pacegallery.com/michal-rovner.

Wim Adema is beeldend kunstenaar en fotograaf en publiceert regelmatig artikelen over beeldende kunst in diverse media. Klik hier om zijn website te bekijken.