September - november 2018, 13e jg. nr.4. Eindredactie: Rob den Boer. E-mail: redactie.bkj@gmail.com.
 

Libenský, Brychtová, Chihuly en LaMonte
een artistieke uitwisseling tussen Oost en West

Hoe rijk en gevarieerd de glaskunst is, laten twee tentoonstellingen zien die ik recent bezocht in Tsjechië. Over ambacht en vernieuwing en de invloed van het Tsjechische echtpaar Libenský en Brychtová op hun Amerikaanse vakgenoten Chihuly en LaMonte.

Door Han de Kluijver

In het DOX Centrum voor Hedendaagse Kunst in Praag waren van 1 juni tot 24 september 2018 de architecturale gegoten werken van Stanislav Libenský en Jaroslava Brychtová en de geblazen sculpturen van de Amerikaan Dale Chihuly te zien. Deze tentoonstelling over drie legendes uit de glaskunst vertelde het verhaal van een vriendschap die dwars door het IJzeren Gordijn ging.

Die vriendschap begon eind jaren zestig. Libenský (1921-2002) en Brychtová (1924) ontwierpen drie grote monumentale sculpturen voor het Tsjechoslowaakse paviljoen op de Wereldtentoonstelling van 1967 in Montreal, Canada. De jonge bezoeker Dale Chihuly (1941) was zo onder de indruk van deze architecturale installatie van gegoten glas, dat hij in 1969 in een opwelling besloot om beide kunstenaars onaangekondigd in het toenmalige communistische Tsjechoslowakije te bezoeken. Deze ontmoeting was het begin van een bijzondere artistieke relatie die vijftig jaar duurde.

Verschillen tussen oost en west
Hun vriendschap had een aanzienlijke invloed op ieders professionele ontwikkeling. Chihuly was onder de indruk van de techniek van de gesmolten sculpturen en de brede artistieke ontwikkeling van Libenský. Als leraar drong Libenský aan om alle klassieke technieken (schilderen, beeldhouwen) te leren. Net als Libenský zou ook Chihuly als leraar generaties glaskunstenaars beïnvloeden, mede door de oprichting van de Pilchuck Glass School. Voor Libenský en Brychtová was het bijzonder om contact te hebben met een kunstenaar uit het westen, die de grenzen van de vrije expressie opzocht. Zoals Libenský eens zei: "Dale is a phenomenon who, throughout his entire life, has been gravitating to ever more expressive, monumental, and above all freer forms of expression. He is thus becoming an absolute genius of contemporary glass art throughout the world."

Ondanks die artistieke uitwisseling zijn de werken uit 'Oost' en 'West' toch ook heel verschillend. In de entree van DOX hingen zes gigantische kroonluchters met bizarre vormen en schitterende kleuren van Chihuly. Vier sculpturen maakten al eerder deel uit van een tentoonstelling in Venetië (1996) en een tentoonstelling in Jeruzalem (2000). De Pineapple- en de Ruby-kroonluchter waren speciaal gemaakt voor de tentoonstelling in DOX. Op de eerste verdieping stonden de indrukwekkende monumentale sculpturen van het echtpaar Libenský en Brychtová. De simpele, abstracte vormen met ingetogen kleuren maakten een geweldige indruk. Een grotere tegenstrijdigheid met de kleurrijke organische werken van Chihuly is niet denkbaar. De meesterwerken van deze drie kunstenaars tonen niet alleen het gebruik van geavanceerde, innovatieve technieken, maar ook hun gevoel voor compositie, inzicht in vormen, ruimte, kleur en transparantie.

De grenzen opzoeken
Wat de wederzijdse beïnvloeding op elkaars werk is, behalve liefde voor het materiaal en vriendschap, is lastig te beoordelen. Tijdens het bekijken van de grote conceptuele stukken van Libenský en Brychtová, moest ik door de kleuren denken aan de muur van ijs van Chihuly, tentoongesteld in Jeruzalem in 1999. Het zestig ton wegende blok ijs uit Alaska was een symbolisch geschenk aan Jeruzalem, om de dorre hellingen van water te voorzien en de spanningen in de regio te helpen ontdooien. Door de hitte en de wind erodeerden de blokken. De ijsvlakken kwamen tot leven door het druppelende water. Daarna braken de blokken als kleine glasfragmenten uiteen. De reactie van het publiek was zeer enthousiast, maar de discussie over kitsch of schoonheid was niet te vermijden.

Studioglas kan soms kitscherig zijn en Chihuly zoekt bewust die grenzen van de glaskunst op. Zo heeft hij grote installaties gemaakt met materialen als neon en Polyvitro, een plastic dat Chihuly in afzonderlijke stukken giet, die lijken op glaskristallen. Vernieuwend is hij ook in de manier waarop hij glaskunst promoot: de Chihuly Glass Studio is zeer actief op sociale media. Wie de tentoonstelling in Praag gemist heeft, kan eind 2018 het werk van Dale Chihuly in het Groninger Museum gaan bekijken. Deze speciaal voor het museum samengestelde tentoonstelling bestaat uit zestien installaties, die zowel binnen als buiten te zien zullen zijn.

Plooien van glas
Wie ook beïnvloed is door het werk van Libenský en Brychtová, is de Amerikaanse glaskunstenaar Karen LaMonte (1967). Haar indrukwekkende figuratieve gegoten glazen gewaden, tekeningen en glazen gegoten handspiegels zijn in het nieuwe glasmuseum Portheimka in Praag te bewonderen. LaMonte giet haar glas in de voormalige studio van Libenský en Brychtová. De prachtige doorschijnende glazen gewaden, met subtiele indrukken van de vrouwelijke vorm, nodigen je uit om ze aan te raken. LaMontes vermogen om zo'n hard materiaal te verwerken tot sensuele plooien, fijne rimpels, vloeiende plooien en satijnachtige structuren, is fenomenaal.

De klassiek geïnspireerde, gedetailleerde glazen gewaden met de lege lichamen, staan prachtig opgesteld en wekken door de contouren en houdingen de indruk een echt menselijk lichaam onder de huid van kleding te verbergen. Ze doen denken aan de negatieve architecturale castings van Rachel Whiteread (1963). De sculpturen van LaMonte kunnen ook worden omschreven als glazen huizen: fragiele tekeningen van menselijke omhulzing. LaMonte maakt gebruik van de wasgiet-techniek, giet haar sculpturen in verschillende secties en voegt ze later samen. Ze begint met een mal van echte kleding rond menselijke modellen, daarna vult ze de tussenruimte met glas. Het verdwenen vrouwelijke lichaam bepaalt de vorm, net zoals levende lichamen de grove vormen van kleding bepalen.

Studioglas leeft
Het in 1720 gebouwde barokke zomerpaleis Portheimka is recent getransformeerd tot glasmuseum. Het is het eerste instituut in Praag dat zich toelegt op Tsjechisch studioglas. Er is een permanente tentoonstelling 'Glas als kunst', met werk van onder meer René Roubícek, Jaroslava Brychtová en Vladimír Kopecký. De eerste tijdelijke tentoonstelling toont de sculpturen van LaMonte.

Gezien de nauwe banden met de Tsjechische Republiek is de keuze voor LaMonte goed te verklaren. Na haar afstuderen aan de Rhode Island School of Design in de Verenigde Staten, kreeg ze een Fulbright Fellowship en vervolgde haar studie in het atelier van Vladimír Kopecký aan de Academie voor Beeldende Kunsten, Architectuur en Design in Praag. Daar kwam ze in aanraking met de glasgiettechniek, ontwikkeld door Libenský en Brychtová. Ze werd zo enthousiast over de mogelijkheden van deze techniek, dat ze in Praag is gaan wonen. Het Portheimka toont de rijkdom van studioglas en laat zien hoe glaskunstenaars over de hele wereld elkaar blijven inspireren.

Dale Chihuly, 8 december 2018 t/m 5 mei 2019, Groninger Museum, meer informatie: www.groningermuseum.nl/chihuly. Karen LaMonte: Clothed in Light, t/m 4 november 2018, Portheimka museum in Praag, meer informatie: www.museumportheimka.cz/karen-lamonte.

Han de Kluijver is architect bna bni bnsp.

Terug naar boven