Dec. 2018 - jan. 2019, 13e jg. nr.5. Eindredactie: Rob den Boer. E-mail: redactie.bkj@gmail.com.
 
VOORKANT ACTUEEL ACHTERGROND AGENDA UITGELICHT ARCHIEF COLOFON 
voorpagina
artikel
recensies van tentoonstellingen

over kunst en
kunstenaars

actuele exposities
Nederland België
opmerkelijke
kunstberichten
artikelen uit  
vorige nummers

over Het Beeldende Kunstjournaal

 

Zadkine aan Zee
-beeldhouwkunst in Scheveningen-

Al tijdens zijn leven was de beeldhouwer en schilder Ossip Zadkine (Wit-Rusland, 1888-Parijs, 1967) een zeer belangrijk kunstenaar en leraar. Door zijn volstrekt onafhankelijke visie op de techniek van het beeldhouwen, realiseerde hij een uniek oeuvre en heeft hij daarnaast talloze leerlingen lesgegeven. In zijn werkwijze bleef hij dicht bij de vormgeving van mens en natuur, maar toch ontstond tegelijk een geheel nieuw beeldhouwavontuur. In Museum Beelden aan Zee in Scheveningen is momenteel een zeer grote overzichtstentoonstelling van zijn werk te zien.

Door Wim Adema

Ossip Zadkine werd op 28 januari 1888 te Vitebsk (Wit-Rusland) geboren. Zij vader was docent klassieke talen in Smolensk en zijn moeder stamde uit een familie van scheepsbouwers. Hij kreeg op de middelbare school onder meer les in houtbewerking. Marc Chagall was overigens ook leerling op deze school. Op de kunstschool van Yuri Pen volgde Zadkine een tekencursus. Na een tussentijds studieverblijf in Engeland keerde hij terug naar Wit-Rusland en ging verder met het boetseren van beelden. Op 6 december 1910 vertrok hij echter naar Parijs en ging lessen volgen op Ecole des Beaux Arts. Aanvankelijk werd hij beïnvloed door het werk van Auguste Rodin, maar begon in 1911 zelf in een primitieve en directe stijl (taille directe) te werken. In 1919 ontmoette hij de schilderes Valentine Prax, met wie een jaar later zou trouwen. Vanaf 1914 had hij onder andere een expositie in Nederland en een eerste solotentoonstelling in Parijs (1920), alsmede een eerste expositie in Chicago (1930, USA).

Een reis naar Griekenland in 1931 versterkte zijn oriëntatie op de klassieke oudheid. In 1932 volgde zijn deelname aan de Biënnale van Venetië en de Wereldtentoonstelling in Parijs. Internationaal kreeg hij grote erkenning met een tentoonstelling in de Brummer Gallery in New York in 1937.

 
Ossip Zadkine, 'De Verwoeste Stad', 1954. Foto: Gerrit Schreurs.

De Eerste Wereldoorlog maakte Zadkine als brancardier van zeer dichtbij mee. Tijdens de Tweede Wereldoorlog vluchtte hij naar de Verenigde Staten, maar moest zijn vrouw in Frankrijk achterlaten. Op de Biënnale van Venetië in 1950 ontving Ossip Zadkine de Grote Prijs voor de Beeldhouwkunst. Het Middelheimmuseum te Antwerpen zorgde in dat jaar voor een solotentoonstelling.

In 1959 stopte hij met lesgeven. Honderden leerlingen hadden les van hem gekregen op de Académie de la Grande Chaumière in Parijs. Met de Deense Annelise Hasle kreeg Zadkine een nieuwe relatie, waaruit op 6 maart 1950 hun zoon Nicholas geboren werd. Dat Ossip Zadkine voor Frankrijk van grote betekenis is, bleek uit zijn benoeming tot Commandeur de la Légion d'Honneur in 1966. Op 25 november 1967 stierf Ossip Zadkine in het ziekenhuis van Neuilly-sur-Seine, 79 jaar oud.

Zadkine aan Zee
Op deze grote overzichtstentoonstelling in Museum Beelden aan Zee in Scheveningen zijn de beelden van Ossip Zadkine op een zeer ruimtelijke wijze opgesteld. Transparante hangende aluminiumwanden zorgen voor een zeer goede presentatie van zijn sculpturen. Het gebruik van fotobeelden en decennia als tijdreeks (een voorbeeld: 1920-1930) werkt heel informatief. Op deze manier kunnen de bezoekers een helder beeld van zijn ontwikkeling als beeldhouwer volgen. Bij elke groep van tien jaar is eveneens een fotografisch portret van Zadkine aanwezig, waardoor ook in zijn gezichtsportretten een levenslijn zichtbaar wordt. Bijzonder is het feit dat Zadkine veel en graag meewerkte aan sessies van fotografen. Hij bezat ongetwijfeld een bepaald charisma, waarmee hij zijn persoon als kunstenaar kon uitdrukken. In deze foto's, genomen op het zijn atelier, zie je de kunstenaar telkens ouder worden.

Door deze presentatie in tijdreeksen wordt ook de ontwikkeling van Zadkine's beeldtaal uitgedrukt; het aftasten van de grenzen tussen figuratie en abstractie. Zijn grote belangstelling voor primitieve kunst, maar ook het surrealisme en kubisme zijn zichtbaar; in elk beeld is eveneens de kern van een onafhankelijke kunstenaarsgeest te ervaren.

Ossip Zadkine had een intense afkeer van de academische beeldhouwtechniek, wat hem meerdere confrontaties met zijn vakgenoten bezorgde. In zijn werk wilde hij het beeldhouwen juist een nieuwe dimensie geven. De Nederlandse beeldhouwer Fred Carusso was een fel tegenstander van Zadkine's werkwijze en schreef in 1953 een vlammend artikel: 'De knuppel in het hoenderhok', maar Ossip Zadkine had inmiddels internationaal al een geheel nieuwe manier van beeldhouwen kunnen laten zien.

Een autonome visie
Op deze grote overzichtsexpositie in Scheveningen zijn een aantal beelden te zien waarin Zadkine een grote voorliefde toont voor een direct gebruik van hout en steen als beeldhouwersmateriaal.

Zaaloverzicht 'Zadkine aan Zee'. Foto: Museum Beelden aan Zee.

Deze 'taille directe' was voor hem heel belangrijk. Hij hakte en sneed het liefst in een boomstam of steenblok dat een geheel eigen karakter had en respecteerde de kracht en de essentie van dit materiaal. Deze werkwijze stond haaks op de destijds geldende academische beeldhouwprincipes, zoals bijvoorbeeld het modelleren in was en klei of het gieten in brons van uitvergrote schaalmodellen. Ongetwijfeld heeft zijn voorliefde voor de primitieve kunst doorgewerkt in de vrijmaking van zijn verbeeldingskracht. Vanuit de compacte volumes van hout en steen ontstond een open en vrije vormdynamiek, die ook zichtbaar werd in zijn op de klassieke oudheid geïnspireerde beelden zoals de 'Menaden' en 'Diane'.

Zadkine begon zijn beelden later ook vaker in brons te gieten. Muziek en zang, zoals verbeeld in de sculptuur 'Orpheus', maar ook de natuur bleef hem echter inspireren. Hij wilde onder meer de verloren gegane relatie tussen mens en natuur herstellen en zocht later naar een nieuwe architectonische vormgeving, zoals in de sculpturen voor nieuwe gebouwen. Meer meetkundig, mathematisch gevormde beelden ontstonden, kubistisch van karakter, met elkaar snijdende vlakken. Ook een beeld als de 'Harmonicaspeler' (1926) is te ervaren als een bouwwerk. Met behulp van grote verticale en horizontale lijnen is een grote accordeonist gemaakt. Zadkine hield niet van beeldhouwregels, maar zocht steeds opnieuw naar het meest authentieke beeld.

Unieke beelden
Voor Zadkine is de sluimerende vorm reeds in materiaal als steen en hout aanwezig en wil hij deze vorm alleen nog zichtbaar maken. Zijn beeldtaal vormt een aparte sculpturale ontdekkingsreis op deze tentoonstelling in Scheveningen. Een voorbeeld: het beeld 'Hommage aan Bach' (1935-1936, iepenhout), is een meesterstuk. Deze sculptuur staat meteen bij de ingang (nr.1.) en vormt direct een kijkhoogtepunt door haar compositie en vorm. Ik zie grote geabstraheerde strijkinstrumenten, die de ruimtelijke dimensie van dit beeld bepalen. Daaromheen golvende muziekbladen, die voor een extra dynamiek zorgen. Uit het roodachtige iepenhout is een hommage aan de muziek van Bach ontstaan. De houtnerven versterken het karakter van deze sculptuur. Er is in dit beeld een groot respect voor het materiaal voelbaar.

De beeldhouwer heeft met zorg en passie tegelijk de sluimerende vorm van het beeld zichtbaar gemaakt.

Maar ook een vroeg beeld als 'Demeter' uit 1918, eveneens gemaakt uit iepenhout, grof gehakt en toch met een intieme uitstraling, toont een zoekende abstracte lijnvoering waarmee een lang vrouwenlichaam nog verder uitgerekt wordt. De 'Mannenkop' (1935, lavasteen), opgesteld in een rij portretten aan de museumwand, bevat figuratieve elementen in een imposant gehakte vierkante kop, die een welhaast negroïde uitstraling heeft. De kop is zwartgrijs van kleur en aan de achterzijde onbewerkt gebleven. De sokkel van dit beeld combineert uitstekend met de kracht van het portret.

Zaaloverzicht 'Zadkine aan Zee'. Foto: Museum Beelden aan Zee.

De sculptuur 'Diane' uit 1939, gemaakt van amandelhout en ijzer, verrast door haar expressie en houtbewerking. De houtlijnen zijn zichtbaar gebleven en geven de voorzijde van het beeld een warme en erotische uitstraling. Aan de zijkant is wapperend haar te zien, met een kleine weergave van het gezicht. De vrouwelijke houding is intiem en tegelijk indringend aanwezig. Een lange stok in haar linkerhand geeft het beeld een extra ruimtelijke dimensie.

Opmerkelijk is Zadkine's avontuur in het beeld 'Intimiteit' (1950, brons). In feite komt deze sculptuur voort uit het lichaam van een mensfiguur in twee verticale lange delen verdeeld. Het ene lichaamsvlak staat schuin tegen de andere lichaamshelft. Hierdoor ontstaat voor mij een ruimtelijke illusie van intimiteit en tegelijk eenzaamheid. Indrukwekkend!

Opmerkelijke beeldtaal
Ossip Zadkine laat op deze expositie als beeldhouwer ook fascinerende toepassingen zien. Er is vaak een mooie afwisseling tussen holle en bolle vlakken aanwezig. Deze veroorzaken in de beelden een spanningsveld tussen licht en donker. In de abstracte gezichtsvormen, vaak half zichtbaar of diep uitgehold, zijn de vormen van ogen, neus en mond op een licht-impressionistische wijze gegraveerd. Telkens opnieuw ervaar ik een inwendige strijd van de beeldhouwer; een zoektocht naar de juiste vormexpressie. Soms wordt een staand lichaam opnieuw 'gevormd' en schuiven de lichaamsdelen in een 'uitgetrokken' geabstraheerde figuratie, waardoor het beeld tevens een vervreemdende uitstraling krijgt.

Zijn latere werk kenmerkt zich meer door een complexe beeldtaal, waarin op bijna architectonische wijze talloze beeldelementen een nieuwe ruimtelijke rangschikking krijgen. In deze complexe beelden is het vaak moeilijk de compositie werkelijk te kunnen begrijpen. Zadkine's oorlogservaringen in de Eerste Wereldoorlog, de ervaring van een gebombardeerd Rotterdam en zijn grote betrokkenheid bij mens, mythologie, natuur, muziek en de wereld lijken in veelvoud aanwezig te zijn en zoeken beeldend een uitweg.

In het grote beeld voor Rotterdam: 'De verwoeste stad' (1947-1951, brons) lijkt Ossip Zadkine een ultieme vormgeving gevonden te hebben voor de publieke ruimte.

Soms rijst bij mij de vraag of de zwarte afwerkkleur van de bronzen werken geen afbreuk doet aan de pure kwaliteit van het materiaal brons. Een naturelle bronskleur geeft mijns inziens vaak meer warmte en diepte, terwijl een zwarte kleurstelling de compositie van een beeld lijkt te verzwakken. In zijn latere werk, met name bij de complexe architectonische composities, lijkt deze kleurstelling de composities geen goed te doen. De dynamiek lijkt verloren te gaan.

Zaaloverzicht 'Zadkine aan Zee'. Foto: Museum Beelden aan Zee.

Zadkine aan Zee
Deze grote overzichtstentoonstelling van Ossip Zadkine is een unieke kans om zijn beeldhouwkunst van dichtbij te ervaren. Voor de presentatie van zijn werk is een uitstekende ruimtelijke indeling gevonden. De duidelijke nummering van de werken correspondeert zeer goed met de inhoud van de kleine, maar zeer informatieve expositiegids. Het doordachte en fraaie gebruik van transparante aluminium scheidingswanden geeft deze tentoonstelling extra rust en dimensie. De opstelling van een aantal portretten en plastieken aan de betonnen museummuur (met een lichte boogvorm) versterkt deze museale presentatie.
De gouaches in de lange gang naar het buitengedeelte van het museum bevestigen de verbeeldingskracht van Zadkine nog eens extra. Een vaste tekenlijn en een sterk contrast in kleuren geven zijn schilderijen een dynamisch en geabstraheerd karakter. 'Zadkine aan Zee' is een belangwekkende hommage aan de persoon en het werk van Ossip Zadkine.

Deze expositie van Ossip Zadkine is nog t/m 3 maart 2019 in Museum Beelden aan Zee te Scheveningen te bezoeken. Website: www.beeldenaanzee.nl.

Wim Adema is beeldend kunstenaar en fotograaf en publiceert regelmatig artikelen over beeldende kunst in diverse media. Klik hier om zijn website te bekijken.

Terug naar boven | Print dit artikel! | LEES MEER ARTIKELEN OP DE PAGINA ACTUEEL

Verder in dit nummer:
Actueel

De losse stijl
Leonardo da Vinci en
Frans Hals in Haarlem,
door Peter van Dijk

Rembrandt en Saskia
Liefde in de gouden eeuw,
door Joke M. Nieuwenhuis Schrama

Haiku 1 van Ria Giskes

De Venetiaanse kapellen,
architectuur tussen
hemel en aarde,

door Han de Kluijver

The Instrument of Troubled Dreams,
door Joke M. Nieuwenhuis Schrama

Haiku 2 van Ria Giskes

Kunstflitsen,
kunsttips voor lezers

 

Achtergrond

Orion Shima, Beelden
van herinneringen,

door Joke M. Nieuwenhuis Schrama

Dale Chihuly, Showman
en vernieuwer van
het ambacht,

door Han de Kluijver

Viktor Majdandžic,
zestig jaar kunstenaarschap,

door Wim Adema

 

Agenda
actuele exposities in Nederland en België

Uitgelicht
opmerkelijke
kunstberichten

Archief
vorige nummers

Colofon
over Het Beeldende Kunstjournaal

 

Nieuwsbrief
Verschijnt als er een nieuw nummer uit is.
Aanmelden kan door
een e-mail te sturen.

Facebook
Bezoek Het Beeldende Kunstjournaal op Facebook! Wordt fan!

Oproep
Vrijwiligers gezocht!