Febr. - apr. 2019, 14e jg. nr.1. Eindredactie: Rob den Boer. E-mail: redactie.bkj@gmail.com.
 

Het AfricaMuseum van vandaag

Het Koninklijk Museum voor Midden-Afrika in Tervuren, België, is na een renovatie van vijf jaar – nu onder de naam AfricaMuseum - heropend op 8 december 2018. In en om het statige gebouw zijn rigoureuze veranderingen aangebracht en de tentoonstellingsruimte is verdubbeld.

Door Joke M. Nieuwenhuis Schrama

Eerder nog droeg het meest bezochte museum van België de naam Congo-Museum (het huidige Congo-Kinshasa was van 1908 tot 1960 Belgisch-Congo). Het gebouw zelf oogt intussen nog steeds voornaam, alleen de aanbouw, tevens nieuwe ingang, is nu in een geheel eigentijdse vormgeving gestoken (door Stéphane Beel architecten).

''Een museum is een huis.
Dit museum is een huis.
Een huis van veel bewoners.
Een huis van talrijke bezoekers als tijdelijk bewoners.
Een huis van vele betekenissen en rijkelijk beladen geschiedenissen.
Meer dan honderd jaar geleden gebouwd om de vergaarde rijkdom te etaleren.
Een huis, een paleis om te overweldigen.
Het huis van vroeger is niet meer.
Het is nu ook een wereldvermaarde wetenschappelijke instelling met talrijke kamers.
Een hedendaags museum en een huis voor onderzoek, duiding, discussie, dialoog en
ontmoetingen. (…)"

Aldus architect Stéphane Beel van het studieteam.

De bezoekers gaan nu naar binnen via het nieuwe onthaalpaviljoen en dan door een lange gaanderij naar het gerestaureerde museumgebouw. Eerst lopen ze langs een verbreding waar daglicht binnenkomt, een oriëntatiepunt. Dan voert de route langs een pronkstuk van de museumcollectie, een grote prauw die verwijst naar de Congo-rivier, richting een ander lichtpunt in de verte: de verdiepte binnenplaats van het museumgebouw. De bezoeker komt dus via de kelders en de oude fundamenten van het gebouw binnen.

Enkele fragmenten uit het persinterview met Guido Gryseels, sinds 2001 algemeen directeur van het AfricaMuseum:

Waarom hebben jullie ervoor gekozen om de vertrouwde ingang te vervangen door een nieuw onthaalpaviljoen naast het museumgebouw?
"Het museumgebouw is een beschermd monument uit 1910. Je kan er niet zomaar structurele veranderingen in aanbrengen. We zaten dus met heel wat beperkingen. De enige manier om de infrastructuur echt grondig te verbeteren, was door een nieuwbouw. (…)''

Wat is de grote vernieuwing in de permanente tentoonstelling?
''Ten eerste willen we in de nieuwe permanente tentoonstelling een beeld van hedendaags Afrika tonen. We willen niet langer een museum zijn van het koloniale Afrika, maar wel van het Afrika van vandaag en het Afrika van de toekomst, zonder de gedeelde geschiedenis tussen België en de landen van Midden-Afrika te verwaarlozen. (...)''

Hoe gaat het museum om met het koloniale verleden van België?
"Als je naar het koloniale verleden kijkt met de ogen van vandaag, dan moet je besluiten dat het kolonialisme als systeem en bestuursvorm immoreel is en dat we daar volledig afstand van moeten nemen. Geen enkel land heeft het recht om een ander land te onderwerpen. Er is nog nooit een volk geweest dat vroeg om gekoloniseerd te worden. (…)."

Hedendaagse kunst in de nieuwe permanente tentoonstelling
Bij de renovatie was de integratie van hedendaagse Afrikaanse kunst in het museum een belangrijk item. De vernieuwing wordt expliciet verbeeld door de (autodidacte) Congolese kunstenaar Chérie Samba (1956) in zijn werk 'Réorganisation'. Het stamt uit 2002, net na het aantreden van Gryseels. In het tafereel van Samba kijkt de museumdirecteur toe hoe een groep Afrikanen een matras met daarop het werk 'De Aniotagroep' wegsleept uit het museum, terwijl het 'museumpersoneel' met enkele mensen het werk tracht tegen te houden. Deze Aniotagroep werd door beeldhouwer Paul Wissaert (1885-1951) aan het begin van de 20e eeuw gemaakt. Het werk van Samba is karikaturaal en oogt als een fragment uit een stripverhaal, maar het geeft wel een beeld van de veranderingen die de nieuwe directeur voor ogen heeft.

Grote rotonde
De sculptuur die in de grote rotonde staat, is een werk van Aimé Mpane (1968) uit 2016/17, getiteld 'Nouveau souffle ou le Congo bourgeonnant'. Een monumentaal houten beeld van een Afrikaans gezicht en profil, op een bronzen 'voetstuk'. Het brons lijkt over de vloer te vloeien en treedt zo in dialoog met de omringende werken in verguld brons. Dat plaatst ze in perspectief en werpt tegelijk een kritische blik op het koloniale propagandaverleden. Mpane heeft inmiddels zijn bezwaar tegen het museum en zijn strijd tegen de koloniale opzet en misdaden naar de achtergrond verschoven. Nu staat zijn werk in het teken van de toekomst, in het teken van de mens. Hij schenkt de Afrikaan opnieuw een centrale plek in de grote rotonde, als symbolische en beladen plaats. Een veeg uit de pan naar de imperialistische propaganda van Leopold II. Ik vroeg de kunstenaar welke westerse kunstenaars hem inspireren, misschien Jaume Plensa? Maar, voor Mpane is Alberto Giacometti meer een inspirator.

Moseka
Om iets aan de vele verkeersongevallen in de DR Congo te doen, ontwierp Thérèse Izay Kirongozi (1975) samen met de vereniging Women's Technology (Wotech) een reusachtige verkeersrobot. De mensachtige constructie wordt gebruikt om het verkeer te regelen in de straten van grote Congolese steden. Het project werd bekroond met de prijs voor innovatie op de WorldSafe Awards 2017/18 in Atlanta (USA) en wordt geëxporteerd naar andere Afrikaanse landen.

Het museum kreeg in 2018 een robot van de nieuwe generatie in haar bezit, de vrouwelijke versie genaamd 'Moseka', wat 'jong meisje' betekent in het Lingala. Moseka weegt 160 kilo, is 2,90 meter groot en staat op een sokkel van 1,10 meter. Een indrukwekkende jongedame! Haar draaibewegingen worden bestuurd met een ruitenwissermotor en de 540 ledlampen werken op 12 Volt. Zij zingt een populair deuntje over verkeersveiligheid dat de Congolese kinderen op de basisschool leren. In de steden voorzien zonnepanelen de verkeersrobots van stroom.

De contemporaine Afrikaanse kunst is te zien op prominente plaatsen in het museum en, verspreid over het enorme gebouw, tussen de cultuurhistorische objecten uit Midden-Afrika. Er is met gemak een dag door te brengen, het museum was voor de verbouwing zoals gezegd het meest bezochte van België en het zal zeker de bedoeling zijn om die status te behouden.

''(…) Belgen weten dat bij hun voorvaderen – de missionarissen, ambtenaren, zakenlieden - ook veel liefde bestond voor de Congolezen en hun fascinerende cultuur. Elke Belg heeft wel een familielid met een historie in Congo (…).'' Aldus David van Reybrouck, auteur van 'Congo: Een geschiedenis'.

AfricaMuseum, Leuvensesteenweg 13, Tervuren (België). Website: www.africamuseum.be.

Het museum ligt even ten zuidoosten van Brussel en is met het openbaar vervoer bereikbaar vanaf Brussel Centraal via metro 1 richting Stokkel, halte Montgomery en vervolgens via een mooie rit met tramlijn 44 door de twee kilometer lange Tervurenlaan naar het museum.