Mei - juni 2019, 14e jg. nr.2. Eindredactie: Rob den Boer. E-mail: redactie.bkj@gmail.com.
 

450 jaar – Pieter Bruegel de Oude
Schilder van mensen en landschappen

Over heel 2019, het 450ste sterfjaar van Pieter Bruegel de Oude, zijn op diverse locaties in Brussel en Vlaanderen expo’s en activiteiten te zien en te beleven, om de schilder te gedenken. Moderne kunstwerken die geïnspireerd zijn op het werk van deze meester-observator. Dieptestudies die met behulp van moderne technieken inzicht geven in zijn werken, zowel tekeningen, etsen als schilderijen. En natuurlijk werk van de meester zelf. Een verslag van vier van deze exposities.

Door Joke M. Nieuwenhuis Schrama

Bokrijk – Bruegels strijd tussen carnaval en vasten ontleed
Joseph Weyns (1913-1974), de oprichter van Openluchtmuseum Bokrijk, liet zich door de schilderijen van Bruegel inspireren bij de inrichting (in 1958) van het museumpark, waar hij de eerste conservator was. Het Bruegel-parcours door het uitgestrekte park is ongeveer twee kilometer lang en er zijn elf 'haltes' waar de bezoeker op hedendaagse wijze kennis kan maken met enkele Bruegelwerken, zoals 'De strijd tussen carnaval en vasten'. Dit werk is een rijke bron van informatie over het 16e-eeuwse dagelijkse leven. Zulke werken waren geliefd bij de rijke burgerij, bij wie ze in de eet- en woonkamers hingen. Bij de halte 'schuur Zuienkerke' is dit werk in een gigantisch formaat overgebracht op de vloer, het wordt schuin gespiegeld in gelijke grootte, waardoor de bezoeker zichzelf door het schilderij kan zien lopen of misschien beter: zien zitten, het is duizelingwekkend.

In de schuur bij de halte Lommel-Kattenbos is van kunstenaar Frits Jeuris de video-installatie 'The Lost Season' te bekijken, een hedendaagse interpretatie van het al sinds eeuwen verdwenen werk (Lente) van Bruegel uit zijn serie van zes, 'De seizoenen'. Een soort 'tableau vivant' waarvoor Jeuris het landschap van Bokrijk heeft gebruikt, volgens Bruegel. Zie: www.dewereldvanbruegel.be
.

Brussel 'The Originals' KMSK – Koninklijk Museum voor Schone Kunsten
Brussel staat dit jaar bol van de Bruegel-expo's en evenementen. De meesterschilder heeft er jaren gewoond, tot aan zijn dood. In de Kapellekerk is hij begraven. In het KMSK is een aantal grote werken van Bruegel te bewonderen in de Bruegelzaal, waar ook werken van zijn zoons Jan en Pieter de Jongere te zien zijn, alsmede werken van enkele navolgers. Het oeuvre van Bruegel is niet heel groot, want hij werd slechts om en nabij veertig jaar. Een aanzienlijk deel van zijn schilderijen is in het bezit van Kunsthistorisch Museum in Wenen en na dit museum bezit het KMSK Brussel de meeste. Hier is 'De val van Icarus' te bekijken, een kopie overigens, niettemin gedateerd: 1600. Dit tafereel heeft diverse dichters geïnspireerd, onder wie Judith Herzberg in haar gedicht 'De Boer'.

Bruegel heeft weinig religieuze werken gemaakt, zijn opdrachten kwamen vooral van rijke burgers en kooplieden, niet van de kerk. Er zijn wel werken met een religieus thema zoals 'De kruisdraging', maar ook daarin is toch te zien dat hij de mens en het landschap centraal stelt, met veel details. In totaal heeft hij circa 40 schilderijen, 60 tekeningen en 80 etsen nagelaten, die wereldwijd in musea hangen en in particulier bezit zijn. Boijmans van Beuningen heeft bijvoorbeeld een van de twee versies (de kleine) van 'De toren van Babel'. Die twee versies werden samen getoond in Wenen, waar tot januari 2019 een 'once in a lifetime' Bruegelexpositie werd gehouden. Een niet eerder getoonde hoeveelheid van Bruegels werken was hier samengebracht. Zie verder: www.fine-arts-museum.be/the-bruegel-experience.

BOZAR – Paleis voor Schone Kunsten – Brussel
In het Bozar zijn diverse expo's te zien in het kader van het Bruegeljaar. 'Prenten in de eeuw van Bruegel' is een overzicht met grafische werken uit de zestiende eeuw, waarin de prentkunst zich verder ontwikkelde en floreerde. De grote verspreidingsmogelijkheden die de prentkunst bood, maakte dat vele Zuid-Nederlandse schilders zich tijdens de eerste decennia van de zestiende eeuw in het medium verdiepten. Het bezoek in 1520/21 van Albrecht Dürer (1471-1528) aan de Nederlanden was baanbrekend. Zijn vernieuwende renaissance-beeldtaal en zijn techniek van etsen in ijzer zorgden voor een ware artistieke revolutie.

De beeldenstorm (1566) was voor de prentkunst geen belemmering om zich verder te ontwikkelen. Tijdens het calvinistisch bestuur van Antwerpen (1577-1585) werden de afbeeldingen uit de kerken gehaald. Niets mocht de aandacht van de gelovigen afleiden van het woord van God, maar de productie en verkoop van religieuze prenten bleef verder ongemoeid. De uitgever Gerard de Jode liet in die periode zelfs het gehele oude en nieuwe testament in prentdruk verschijnen.

Aan het eind van de route is een videoprojectie te zien van Antoine Roegiers (1980). Over een wand worden 92 geanimeerde inkttekeningen van Roegiers geprojecteerd, die hij baseerde op voortekeningen uit 1559 van Bruegels werk, getiteld 'De Zeven Hoofdzonden en het Laatste Oordeel'. De zeven zonden zijn: onkuisheid, vraatzucht, hebzucht, luiheid, gramschap, afgunst en hoogmoed. Er zitten bizarre en gruwelijke taferelen tussen, met mensen en fantasiedieren, of hybride mensen in fantasielandschappen. Het is moeilijk om een draad te vinden op dit formaat, maar je blijft wel kijken. Wat me het meeste is bijgebleven van deze video van circa 18 minuten, is het rijtje mensen dat staat te wachten op hun executie. Een gigantische schaar die hen een voor een door midden knipt, precies op taillehoogte. Bekijk de video via: www.youtube.com. Overigens worden de prenten van Bruegels voortekeningen in oktober 2019 getoond in de Koninklijke Bibliotheek in Brussel. Zie ook: www.bozar.be/prenten-in-de-eeuw-van-bruegel.

Kasteel van Gaasbeek – Bruegel herontdekt
In het Pajottenland heeft Bruegel veel geschilderd en elementen uit het landschap zijn daarom terug te vinden in zijn werken. Het Kasteel van Gaasbeek ligt midden in dit mooie gebied en in de tijd van de meester bestond dit kasteel al. Mogelijk heeft hij de toenmalige bewoners gekend, onder wie Lamoraal, de graaf van Egmond.

In en om het kasteel is de zeer bezienswaardige tentoonstelling 'Feast of Fools' te bekijken. Niet in de laatste plaats zijn de locatie en de omgeving een aanrader voor een wandeling. Er kan beslist een dag worden uitgetrokken voor de route door de tentoonstelling, zowel binnen als buiten het kasteel. Deze duurt tenminste 2,5 uur. Het is werkelijk een verrassende verzameling werken, deels uit de eigen collectie, geselecteerd door Luk Lambrecht en Lieze Eneman.

Buiten stond ik plotseling voor een oude bekende, dat wil zeggen een werk van Mario Merz (1925-2003), dat hier wordt geëxposeerd met arrangementen van groenten en fruit. Het werk, een set tafels uit glas en steen, werd ook getoond tijdens de opzienbarende tentoonstelling van Jan Hoet, 'Chambres d' Amis', die in 1986 werd gehouden op diverse (particuliere) locaties in Gent.
Zie voor meer informatie: www.kasteelvangaasbeek.befeast-of-fools-bruegel
.

Verder is in het kader van dit Bruegeljaar te zien, onder meer vanaf oktober 2019 in Antwerpen: https://www.museummayervandenbergh.be/dulle-griet-terug en in Brussel: https://www.kbr.be/the-world-of-bruegel.