Aug. - sept. 2019, 14e jg. nr.3. Eindredactie: Rob den Boer. E-mail: redactie.bkj@gmail.com.
 

Ruimtelijk avontuur in een museum

In het Kroller-Müller Museum in Otterlo vinden twee belangwekkende exposities plaats die de architectuur van dit museum op een aparte manier benadrukken. In de solo-expositie van de Duitse kunstenares Charlotte Posenenske (1930-1985) worden grote staande objecten verbonden met het interieur van een grote expositiezaal. De Nederlandse beeldend kunstenaar Lucas Lenglet (Leiden, 1972) verkent tegelijkertijd met een verstilde en intieme videoregistratie de binnen- en buitenwereld en verandert in de Vestibulum van dit museum met een installatie de oude entreeruimte op een ruimtelijke manier.

Door Wim Adema

Charlotte Posenenske werd in 1930 in Wiesbaden geboren. Haar kunstonderwijs volgde zij aan de Staatliche Akademie der Bildenden Künste in Stuttgart. Ze werd aan deze academie opgeleid door de schilder, typograaf en decorontwerper Willi Baumeister (1889-1955), die haar de opvattingen van De Stijl, het Russische constructivisme en het Bauhaus bijbracht. Tijdens het begin van haar ontwikkeling als beeldend kunstenaar was Posenenske werkzaam als kostuum- en decorontwerper, maar tegen het einde van de jaren vijftig werd tekenen en schilderen belangrijk voor haar en begon zij geabstraheerde landschappen te maken. Het werken op het platte vlak beviel haar echter steeds minder, waardoor zij een overstap maakte naar ruimtelijk werken. In 1966 ontstond de 'Diagonale Faltung' en dit object werd het uitgangspunt van een groot aantal reliëfs ('Serie B', 1967). In 1966 en 1967 ontstonden zo zes series met groot ruimtelijk werk (Serie A t/m E). De objecten van Charlotte Posenenske worden voor de eerste keer in Nederland in een solotentoonstelling museaal gepresenteerd, in het Kroller-Müller Museum. De destijds belangrijke Galerie Art & Project (Amsterdam) hield in 1968 al een presentatie van haar werk.

Minimalistische objecten
Posenenske was een van de belangrijkste Duitse minimalisten en drukte met haar visie en werk een stempel op de conceptuele en minimalistische kunst van de jaren zestig. Haar vernieuwende opvattingen over het gebruik van materiaal, productie en auteurschap verwoordde zij in haar 'Manifest' uit 1968, dat geplaatst werd in het kunstblad Art International (volume XI/5, 5 mei 1968). Zij schreef in dit manifest over de mogelijkheden van standaardisatie, objectiveren en massaproductie. Posenenske wilde geen gebruik maken van 'symboliek' en alleen naar zichzelf verwijzen.
'The things I make are variable as simple as possible, reproducible.'

Charlotte Posenenske ervoer in de kunst wel een beperkte maatschappelijke reikwijdte:
'It is painful for me to face the fact that it cannot contribute tot the solution of urgent social problems.'
In 1968 stopte zij met haar beeldende werk en ging arbeidssociologie studeren.
Na haar dood (Frankfurt am Main, 1985) kreeg haar werk nieuwe museale belangstelling en volgden grote exposities, onder andere op Documenta 12 in Kassel en in het Museum of Modern Art in New York.

Reliëfs en luchtschachten
Op deze expositie zijn een aantal wandobjecten en ruimtelijke beelden aanwezig. Wat direct opvalt is dat Posenenske's objecten een dialoog aangaan met het interieur van de grote museumzaal. Op de stenen grijze muren zijn haar wandobjecten ('Serie B' reliëfs, 1967/2019) in de kleuren zwart en blauw, alsmede de kleuren rood en zwart, sterk aanwezig. Qua kleur- en vormbeleving vormen zij tegelijk een visueel rustpunt. De verticaal naast elkaar geplaatste buizen hebben afwisselend een half open en gesloten vorm. Per reliëf varieert het aantal buizen van twee tot zeven. Op een andere muur vormen twee kleine grijze platen een minimale asymmetrische ruimtelijke verandering: 'Diagonale Faltung'. Door de aanwezigheid van de serie 'DW Vierkantrohre' (1967/2019) wordt de ruimte van de grote museumzaal echter ingrijpend veranderd. Een groot en lang geschakeld object ligt op de grond en eindigt in het midden van de zaal. Vierkante lange buizen van golfkarton zijn met schroeven aan elkaar gemonteerd en vormen een langgerekt omhoogkomend en draaiend buizenstelstel dat aan het einde grote vierkante gaten heeft. Deze buizen lijken op luchtschachten en geven de museumzaal het karakter van een fabriek. De 'Serie D Vierkantrohre' (1967/2019), die aan de andere zijde van de zaal geplaatst is, heeft een soortgelijke visuele werking, maar is van gegalvaniseerde staalplaat gemaakt en heeft afwisselend een bewerkt en onbewerkt vlak.

Draaiende vanen
'Serie E Drehflügel' (draaiende vanen met een groot of klein formaat en stalen frames, uit 2013) biedt de bezoeker de mogelijkheid om zelf de ruimtelijke vormgeving en werking van een object te veranderen. Hoge staande grijze panelen kunnen in verschillende richtingen worden gedraaid, waardoor steeds opnieuw een verandering in de ruimte kan ontstaan. Aan de buitenzijde van dit museumgebouw staat tegen een grote transparante glazen wand het object 'Serie D Vierkantrohre' (vierkante buizen, 1967/2019) geplaatst. Het is gemaakt van gegalvaniseerde staalplaat en geeft de architectuur van het gebouw een verrassend uiterlijk. Opmerkelijk is de weerspiegeling van dit object in de glazen buitenwand, waardoor een verdubbeling van het beeld is ontstaan.

Monotie ist Schon
Met een Super 8 filmcamera reisde Charlotte Posenenske in 1968 door Nederland en registreerde vanuit een rijdende auto het landschap. Op de monitor in de museumzaal passeren nu in grote snelheid haar registraties van de zee, de structuur van het land, de vangrail en de grote verschillen tussen lucht en licht. Het is een film zonder een vast regieplan, maar hij laat een groot verlangen naar spontane beleving en visuele impressies zien.

Lexicon van oneindige beweging
De beeldend kunstenaars Ruth Buchanan (New Plymouth, Nieuw-Zeeland, 1980) en Yeb Wiersma (Groningen, 1973) maakten voor de expositie van Charlotte Posenenske het 'Lexicon van oneindige beweging', dat een weergave is van hun relatie met de kunstopvattingen van de Duitse kunstenares. Buchanan zoekt als performer naar een relatie tussen kunst en publiek, terwijl Wiersma een geluidswerk heeft gemaakt waarin zij de maatschappelijke opvattingen van Posenenske bevraagt en ontregelt. Dit lexicon is in de vorm van een speciale bijlage beschikbaar en vormt een extra inhoudelijke benadering van de persoon en het werk van Charlotte Posenenske.

Art en Project, 1968
In 1968 nam Posenenske deel aan een presentatie bij de vermaarde galerie Art & Project in Amsterdam. Aan de muur van de museumzaal hangt nu een bulletin van deze galerie waarop melding wordt gemaakt van de presentatie van haar werk. De galerie wilde op deze wijze de lezer vertrouwd maken met de ideeën van kunstenaars, architecten en technici en gezamenlijk een zinnige oplossing vinden voor het gebruik van nieuwe vormgeving. Om die reden werd via een bulletin de lezer uitgenodigd voor een nadere kennismaking. Het tweede deel van dit bulletin laat een werktekening zien van een object van Charlotte Posenenske.

De expositie van Charlotte Posenenske is nog tot en met 15 september 2019 te bezoeken in het Kroller-Müller Museum in Otterlo.

De beeldend kunstenaar Lucas Lenglet (Leiden, 1972) heeft in het Kroller-Müller Museum de architectuur van het gebouw op een geheel eigen manier ingrijpend veranderd. Zijn ingreep, 'And all the untilled air', is anders van aard dan die van Charlotte Posenenske, maar was voor mij een onverwachte ruimtelijke ervaring. Lenglet laat namelijk de vloer van de museumzaal doorlopen tot aan de grens van de deuren en de aanwezige raampartijen. Een vloer van vierkante ijzeren rasters, open van constructie, overdekt de aflopende trap naar de uitgangsdeuren. Door deze ingreep kwamen de open doorgangen lager te liggen en moet de bezoeker zich buigen om door de deuropeningen te kunnen lopen. Qua visuele beleving kwamen de raampartijen ook lager te liggen, maar blijven zij wel een goede visuele verbinding vormen met de buitenwereld. Door de aanwezigheid van de verhoogde ijzeren vloer en de verlaging van de deurdoorgangen, hebben de midden- en zijruimtes een vervreemdend karakter gekregen. Extra ingrijpend is een kleine trap, die weer voor een verlaging van de vloer zorgt. In een andere ruimte loopt een verhoogde trap door naar de vloer van de museumzaal. In dit project komen de opvattingen van Lucas Lenglet zeer goed tot uitdrukking: hij zoekt telkens opnieuw naar de scheidslijn tussen het begrensde en onbegrensde en wil de beleving van deze ruimte op scherp zetten. Een lange ronde houten balk, opgebouwd uit zeven delen, verbindt via de verlaagde deuropening twee ruimtes. In een andere ruimte ligt een rol ijzer op de vloer, waaruit ronde vormen zijn gesneden. Lenglet zegt: 'Als het goed is, veroorzaakt kunst verandering'. Dit kan een verandering in houding en denken zijn. Hij maakt architecturale ingrepen welke spelen met de effecten van dwang, bescherming en uitsluiting.

Levensloop
Lucas Lenglet woont en werkt in Amsterdam. In 2000 sloot hij zijn studies af aan de Gerrit Rietveld Academie. In zijn werk gebruikt hij elementen uit de architectuur, om te reflecteren op de maatschappij en op zijn eigen relatie met de ander. Hij maakt sculpturen en installaties en heeft solopresentaties gehad bij Kunstvereniging Diepenheim en in het Stedelijk Museum Bureau Amsterdam en Palais de Tokyo in Parijs. Groepstentoonstellingen had hij onder meer in Witte de With in Rotterdam, op de 3rd Athens Biennale en in de Martin-Gropius-Bau in Berlijn. Onder invloed van grote projecten voor de openbare ruimte werd de scheidslijn tussen natuur en cultuur en het begrensde/onbegrensde voor hem belangrijk. Zijn werk gaat over insluiting en uitsluiting in de breedste zin van het woord. Hij wil de polariteit tussen extremen opheffen en tussen twee werelden bemiddelen. Deze opvatting kwam ook goed in beeld in de videofilm 'Land and buildings', welke in een kleine zaal van het museum op een muur geprojecteerd werd.

'Land and buildings'
De opvattingen van Lucas Lenglet over architectuur en het verschil tussen de binnen- en buitenruimte zijn in de videoregistratie 'Land and buildings' waarneembaar. Op een museumwand in een kleine ruimte zijn beelden te zien van verschillende kamers en een landschap, interieur en exterieur, waarin steeds een raamkozijn als een ruimtelijke grens aanwezig is. Het is een film waarvoor je geduld moet hebben, want het filmbeeld verandert zeer langzaam van vorm en inhoud. Niettemin is het indringend en maakt het de kijker bewust van de essentie van ons interieur en exterieur.

Visuele grensverlegging
Opmerkelijk in deze film is de 'beeldende' functie van het raamkozijn. Deze vormt niet alleen een functionele grens tussen het interieur en exterieur, maar heeft ook een psychologische functie. De strakke, geometrische vormgeving van een kozijn vormt met de ijzeren structuur niet alleen een functionele scheiding tussen de kamer en de buitenwereld, maar heeft ook een beeldende waarde. Het raamkozijn kan een donkerzwart lijnenspel veroorzaken, maar ook door overbelichting in een mistig wit verdwijnen. Meubels in de gefilmde kamers kunnen door de sterkte van het licht van vorm en identiteit veranderen. Door de lichtmanipulatie van Lucas Lenglet ontstaat een sterke bewustwording van vorm, kleur en fysieke aanwezigheid van de meubelstukken. Dat geldt ook voor de waarneming van het exterieur, het landschap met de tuinen, bomen en planten. Een helverlicht buitenbeeld kan uiteindelijk overgaan in een donker zwart. De natuur kan ook heel langzaam haar identiteit weer terugkrijgen. Deze film is een ruimtelijke verkenning van twee werelden: binnen en buiten. De talrijke kamers vormen een verbinding met de buitenwereld en laten de wereld zien waarin wij leven: een dualiteit van licht en donker. Deze film werd opgebouwd uit talloze fotobeelden, die door de toepassing van een speciale montage als een totale filmregistratie te zien is.

De presentatie van Lucas Lenglet in Museum Kroller-Müller was verrassend en vernieuwend. Zijn originele en sterke ingreep in de museumhal en de indringende kracht van zijn filmregistratie van onze 'binnen- en buitenwereld' geeft de bezoeker veel stof om over na te denken. Zijn bijdrage in dit museum is nog tot en met 22 september 2019 te zien.

Charlotte Posenenske. Lexicon van oneindige beweging, t/m 15 september 2019; Lucas Lenglet. And all the untilled air between, t/m 22 september 2019, Kröller-Müller Museum, Houtkampweg 6, Otterlo. Websites: www.krollermuller.nl | www.lucaslenglet.com.

Wim Adema is beeldend kunstenaar en fotograaf en publiceert regelmatig artikelen over beeldende kunst in diverse media.