Aug. - sept. 2019, 14e jg. nr.3. Eindredactie: Rob den Boer. E-mail: redactie.bkj@gmail.com.
 

Sprezzatura
19e eeuwse Italiaanse schilderkunst 1860-1910

De Italiaanse eenwording geschiedde in 1861. De lappendeken van stadsstaatjes en koninkrijkjes werd één land: Italië, met als hoofdstad Rome. Dat was voor het eerst sinds de val van het Romeinse Rijk. Wat volgde was een periode van grote idealen en het ontstaan van een Italiaans gevoel, maar ook van veel maatschappelijke onrust.

Door Joke M. Nieuwenhuis Schrama

Die eenwording is de achtergrond voor de artistieke ontwikkelingen in de vijftig jaar die volgden. In 1861 was de romantiek nog maar net achter de rug en in het nieuwe land laveerden de kunstenaars tussen droom en werkelijkheid. Met een flinke dosis 'sprezzatura' schilderden zij hun nieuwe natie, feitelijk, kritisch of in een droom. Frisse ideeën, nieuwe stijlen en experimentele technieken werden verweven met de eeuwenoude artistieke tradities. Sprezzatura is een oud Italiaans woord met verschillende betekenissen. In deze expositie, die is samengesteld door Willemijn Lindenhovius en de Italiaanse kunsthistorica Giovanna Ginex, zou de term 'sprezzatura' geïnterpreteerd kunnen worden als de externe, buitenlandse kijk op 'de nonchalante perfectie die zo typerend is voor de Italianen', aldus Ginex.

Macchiaioli
Rond 1850 verzamelden een groep jonge kunstenaars zich regelmatig in Caffé Michelangiolo in Florence, een soort stamkroeg waar ze discussieerden met schrijvers en dichters. De jonge idealisten, de Macchiaioli, geloofden niet alleen in een nieuwe toekomst voor hun land, maar ook in de 'macchia', de 'kleurvlek', volgens hen de afweermethode tegen de toen gangbare academische manier van schilderen, waarbij de lijn centraal stond. De Macchiaioli experimenteerden met naast elkaar geschilderde kleurvlakken, zonder subtiele overgangen. Ze keken door hun oogharen en verdeelden wat zij zagen in vlakjes kleur met een bepaalde lichtintensiteit. Dankzij de uitvinding van de verftube konden deze schilders meer de natuur intrekken om daar te schilderen, voor betere licht- en schaduwwerking. Het zijn achteraf meer studies geweest, want kijk je bijvoorbeeld naar het fijne werk 'Brug over de Affrico in Piagentina' van Telemaco Signorini (1835-1901), een kunstenaar uit die groep, dan lijkt het een impressionistisch schilderij, maar van heel dichtbij zie je misschien toch nog die 'vlekken'.

Pompeii
Een van mijn favorieten in deze expo is het werk 'Badhuis in Pompeii', geschilderd door Domenico Morelli (1826-1901). Een bevriend kunstenaar van Morelli, Giacinto Gigante, was een van de weinige schilders die toestemming had van de regering om de opgravingen in Pompeii te bezoeken. Immers, rond 1860 werd er door de regering officieel paal en perk gesteld aan de opgravingen in Pompeii en Herculaneum. Sinds die tijd mogen alleen professionele archeologen onderzoek doen naar de geschiedenis van deze oude Romeinse steden. Gigante kon er talloze tekeningen maken, die zijn vriend Morelli weer mocht gebruiken, onder meer voor dit werk uit 1861. Morelli exposeerde het op een tentoonstelling in Florence ter gelegenheid van de eenwording van Italië.

Harde werkelijkheid
De wereldwijde economische crisis aan het einde van de 19de eeuw trof het toch al zo arme Italië keihard. Rond 1880 waren de sociale omstandigheden in Italië zo problematisch, dat het een thema werd voor sommige kunstenaars. Onderwerpen als een armoedige jeugd, honger, ziekte en dood werden in beeld gebracht in anti-academische stijlen en met nieuwe technieken. Soms tonen de werken nog wat romantisch aandoende verhalen, maar er is ook rauw realisme dat de werkelijke omstandigheden laat zien. Dat extremere realisme kwam uit het zuiden, waar de levensomstandigheden het zwaarst waren. Sommige kunstenaars gebruikten hun werk om aan te zetten tot politieke oproer, zoals Plinio Nomellini (1866-1943) en Emilio Longoni (1852-1932). Nomellini werd zelfs gevangen gezet. Toch is op deze expo een werk van Nomellini te zien dat bepaald geen armoede verbeeldt, een werk uit 1906, getiteld 'Leren Lezen'. Het is speels en weelderig.

Alumni
In de voormalige Accademia di belle arti di Venezia las ik onlangs de rijen ingebeitelde namen van alumni met bijzondere talenten, waaronder Amadeo Modigliani en Federico Zandomeneghi (1841-1917). Van Zandomeneghi hangen op deze sprezzatura-expo ook enkele bijzondere werken, zoals 'In bed' uit 1878. Het is beslist de moeite waard om deze expositie te gaan bekijken.

Sprezzatura, 19e eeuwse Italiaanse schilderkunst 1860-1910, Drents Museum, Brink 1, Assen, t/m 3 november 2019. Website: https://drentsmuseum.nl.

Bij deze tentoonstelling is een gelijknamige catalogus uitgegeven, ISBN 9789462583320.

Terug naar boven