Okt. - nov. 2019, 14e jg. nr.4. Eindredactie: Rob den Boer. E-mail: redactie.bkj@gmail.com.
 

Brancusi – Sublimation of form
Europalia Arts Festival Romania

Bij de toetreding tot de Europese Unie was de kennis van de Roemeense cultuur en artistieke scène beperkt. Het beeld dat bij het grote publiek leeft, is een mengeling van Dracula, Ceausescu, folklore en – in recente jaren – de bloeiende, sterk aanwezige Roemeense cinema. Een beperkt beeld dat onder andere gevormd is door vooroordelen en door het niet altijd beschikbaar zijn of de (on)toegankelijkheid van Roemeense artistieke projecten.

Door Joke M. Nieuwenhuis Schrama

Zo'n 15 jaar terug bezocht ik een lezing van het Roemeense kunstenaarsechtpaar Dan en Lia Perjovschi. Dan Perjovschi (1961) is een tekenaar en cartoonist, inmiddels internationaal bekend. Tijdens die lezing bediende hij zich van door hem vervaardigde cartooneske (video)beelden en had daarbij zijn geboorteland ongeveer in het midden van Europa getekend, als een groot zwart gat, wel met de contouren van Roemenië. Hij vertelde onder meer: "We moesten Engels leren op school, maar voor wie? De grenzen konden we met geen mogelijkheid over." Een kansrijke artistieke ontwikkeling was tijdens de communistische dictatuur onmogelijk. Maar er was wel inventiviteit in kunstenaarskringen, de creativiteit stond er niet helemaal stil.

Een update
De introtentoonstelling van het festival in het BOZAR draagt de titel 'Perspectives' en beslaat de periode vanaf het ontstaan van de Roemeense identiteit in het midden van de 19de eeuw tot de val van Ceausescu in 1989, met een focus op de historische avant-garde. Hoe heeft de kunst zich ontwikkeld tegen de achtergrond van die bewogen geschiedenis? En hoe kijken de Roemeense kunstenaars van vandaag naar deze historische gebeurtenissen? Tal van kunstenaars komen aan bod en worden hier geïntroduceerd, om verdere aandacht te krijgen in andere tentoonstellingen binnen Europaliaverband.

Pionier van de moderne beeldhouwkunst
"Zoek geen obscure formules of mysteries, het is pure vreugde die ik u schenk."
(Constantin Brancusi)

De grote blikvanger op het festival is de monografische tentoonstelling rond Constantin Brancusi (1876-1957). Deze kunstenaar trok al in 1903 richting West Europa, om zich in 1904 te vestigen in Parijs. Hij heeft de dictatoriale regimes niet meegemaakt en heeft zich in alle vrijheid kunnen ontwikkelen, zowel in Frankrijk als in de Verenigde Staten. De tentoonstelling 'Brancusi – Sublimeren van vorm', is ingericht in enkele zalen van het BOZAR. De samenstelling van deze bijzondere en uitgebreide tentoonstelling is het werk van het artistiek team van Europalia en Doïna Lemny, conservator bij Centre Pompidou Parijs en Brancusikenner bij uitstek.

Paradepaardjes
Ongeveer 25 jaar geleden was een laatste solotentoonstelling van Brancusi te zien, in Parijs. Nu dan voor het eerst in België en topstukken van over de hele wereld zijn naar Brussel gekomen, die getuigen van de evolutie en kracht van Brancusi's werk als beeldhouwer én fotograaf. Er wordt volop aandacht besteed aan het atelier van Brancusi, waar ook werk aan bod komt van zijn tijdgenoten, vrienden en leerlingen, zoals Amedeo Modigliani, Man Ray, Fernand Léger, Marcel Duchamp en Isamu Noguchi. Maar de werken van de meester zelf zijn natuurlijk de paradepaardjes. Zij getuigen van een voortdurende zoektocht naar essentie en naar sublimatie.

Zelfportretten
De imagobewuste Brancusi maakte tal van zorgvuldig geënsceneerde zelfportretten. Op een ervan is de beeldhouwer 58 jaar. Links achter hem is een aantal zuilen te zien, met het soort 'zigzag'-element dat steeds terugkeert in zijn oeuvre. De zuil evolueerde van sokkel naar zelfstandige sculptuur tot de monumentale 30 meter hoge 'Eindeloze Zuil' in Targu Jiu, Roemenië. Rechts van Brancusi is 'Léda' te zien, een werk waaraan Brancusi zeer gehecht was. Deze sculptuur is ook een centraal stuk op de tentoonstelling, met op de achtergrond Brancusi's filmpje van Leda op een draaiende spiegelende schijf. Het werk, uitgevoerd in gepolijst brons, stelt een zwaan voor en de spiegelende schijf het wateroppervlak. Brancusi liet het in zijn atelier draaien voor zijn bezoekers, waardoor een spel van licht en reflectie ontstond.

Erik Satie
In 1919 organiseerde Marcel Duchamp in het atelier van Brancusi een diner om hem in contact te brengen met de Amerikaanse verzamelaarster Katherine Dreier. Bij die gelegenheid werd ook de componist Erik Satie door schrijver en kunsthandelaar Henri-Pierre Roché aan hem voorgesteld. Ter plekke werd hij een van zijn beste vrienden. Satie kwam daarna vaak over de vloer in het atelier, met name op vrolijke avonden waar veel drank vloeide. ''Soms danste Brancusi voor hem op het ritme van mijn viool,'' vertelde de Roemeense componist Marcel Mihalovici. Brancusi was charmant en Satie was in de wolken, geen wonder dus dat Satie uitriep: "Ik ga me tot Roemeen laten naturaliseren, want alles wat Roemeens is, is prachtig." In het tentoonstellingsgedeelte Atelier is muziek van Satie te horen (Gymnopédie no 1).

Muze
Een interessant onderdeel van deze tentoonstelling is de performance van Anne Teresa de Keersemaeker, waarmee zij aan deze tentoonstelling een element toevoegt: De Muze. Voor deze tentoonstelling heeft zij een groep van zeven danseressen samengesteld, waarvan er steeds een acte de presence geeft in een zacht voetlicht. De Keersemaeker schreef een solo waarin de vormen van Brancusi weerklinken. Het lijkt net of de danseres geheel stil zit, maar de beweging is heel subtiel van rechtop in klassieke pose tot en met de pose van slapende muze met het gezicht zijdelings op de grond. Op de achtergrond is de muziek van Satie nog vaag te horen: www.youtube.com/Satie.

Al met al een bewogen leven van deze veelzijdige kunstenaar. Zelf verwoordde Brancusi het zo: 'My life has been a succession of miracles'.

Brancusi – Sublimation of form, Europalia Arts Festival Romania, t/m 12 januari 2020, BOZAR/Paleis voor Schone Kunsten, Ravensteinstraat 23, 1000 Brussel (België). Websites: https://europalia.eu en www.bozar.be/brancusi.