Okt. - nov. 2019, 14e jg. nr.4. Eindredactie: Rob den Boer. E-mail: redactie.bkj@gmail.com.
 

Johann Friedrich August Tischbein
en de ontdekking van het gevoel

Het Rijksmuseum Twenthe presenteert 'Johann Friedrich August Tischbein en de ontdekking van het gevoel', de eerste grote tentoonstelling in Nederland van deze pionier van de Romantiek. Als bekende portretschilder vereeuwigde Tischbein vorsten en vooraanstaande burgers in Duitsland en Nederland.

Door Joke M. Nieuwenhuis Schrama

De naam Tischbein wordt geassocieerd met Johann Wolfgang von Goethe, maar over die Tischbein gaat het niet in de tentoonstelling. Wel worden enkele werken van andere Tischbeins getoond, maar de focus is gericht op Johann Friedrich August (1750-1812), kortweg J.F.A. De 'Goethe Tischbein' was Johann Heinrich Wilhelm (1751-1829). Ze waren wel familie, een soort dynastie van kunstschilders. De naam Tischbein betekent vertaald in het Nederlands: Tafelpoot. Dat klinkt niet erg aantrekkelijk als achternaam, maar met deze naam hebben zij evengoed (kunst)geschiedenis geschreven. Een soort geuzennaam en wellicht nemen de oosterburen een naam niet al te letterlijk.

De Republiek
Europa was in de 18e eeuw een internationale wereld; culturele en artistieke uitwisseling waren aan de orde van de dag. Geboren in Maastricht, bleef Nederland JFA trekken. In de jaren tachtig van de 18e eeuw bezocht hij de Republiek meerdere keren en maakte hij zijn reputatie als uitstekend portretschilder ook hier waar. Zijn opdrachtgevers waren in de eerste instantie voornamelijk leden van vooraanstaande Haagse en Amsterdamse families, maar toen hij in 1788 opnieuw naar Nederland reisde, slaagde hij erin om – na twee vergeefse pogingen- de stadhouderlijke familie te portretteren. Dat was destijds absoluut het hoogst haalbare voor een portrettist.

Nobele wilden
Halverwege de 18e eeuw ontstond er een tegenreactie op de toenemende druk van de sociale etiquette en de nadruk op de rede. ''When wild in woods the noble savage ran,'' schreef de Engelse schrijver en dichter John Dryden al in 1672. In Frankrijk was het een kleine eeuw later Jean Jacques Rousseau die deze gedachte een nadrukkelijk vervolg gaf. Met zijn filosofische werken introduceerde Rousseau een nieuw ideaal, een levensinstelling waarbij de mens één is met de natuur en zijn gevoel. Zijn ideeën inspireerden velen en vonden internationaal vruchtbare bodem. Ook in het werk van JFA is Rousseau's invloed zichtbaar. Niet langer portretteerde JFA zijn clientèle binnenshuis in een formele setting, maar hij plaatste hen voortaan ook buiten in een natuurlijke omgeving. De ontspannen houdingen laten zien dat zij hier thuis zijn, in de natuur die hen omringt als symbool voor hun gevoelige kant. Geen 'nobele wilden', maar hoogstaande mensen, juist door hun beheerste gevoeligheid.

Grijsblond
Er hangen op de tentoonstelling mooie portretten van (adellijke) dames, met of zonder heren. Opvallend zijn de hier en daar weelderige haardossen die JFA de vrouwen heeft gegeven. Alsof het echt haar is, gezien de natuurlijke inplant die hij heeft geschilderd, in een doffe kleur grijsblond, terwijl de vrouwen nog jong ogen. Meer aannemelijk is dat het hier om (bepoederde) pruiken gaat, het was tenslotte nog pruikentijd. Als voorbeeld noem ik de vrouw op het campagnebeeld die haar baby borstvoeding geeft. Heur haar is grijzig, terwijl zij misschien ergens in de twintig is. Haar (vermoedelijke) echtgenoot staat er wat dromerig bij en ook hij heeft grijs haar of draagt een pruik, maar zijn gezicht toont ouder dan dat van de vrouw. Grijs haar op jonge leeftijd komt voor, door erfelijkheid, of soms door andere oorzaken (zoals roken?) De man houdt een lange pijpesteel in zijn vingers, een zogenaamde kleipijp of Goudse pijp, gemaakt van witbakkende klei, uitermate breekbaar, maar heel geschikt om te roken (bron: pipemuseum.nl). De dop zit op de pijpenkop, dus roken in de nabijheid van zijn jonge kind doet hij niet. Tegenwoordig word je bijkans aan het kruis genageld, als je rookt waar jonge kinderen bij zijn.

Borstvoeding
Nog meer over het campagnebeeld, dat is getiteld: 'Familieportret voor een groep bomen', maar dan in het kader van de hedendaagse borstvoedingsdiscussies, zoals: 'Kan je de baby de borst geven in het openbaar' of: 'Heb ik een ruimte om rustig te kunnen kolven op mijn werkplek, etc'. JFA maakte dit schilderij ergens eind 18e eeuw. Het toont een tafereel waarin de moeder, de vader en de baby een harmonieuze drie-eenheid vormen, in de vrije natuur waarmee de kunstenaar lijkt te benadrukken dat we hier te maken hebben met de mens in een verbonden, natuurlijke toestand. In de gelijknamige catalogus die bij deze expositie is verschenen, wordt daar op een interessante wijze op ingegaan, goed gedocumenteerd met treffende illustraties.

Contrast
De tentoonstelling is niet heel groot, de werken zijn ruim verdeeld over zes zalen of kabinetten en is daardoor overzichtelijk. Het geheel wordt onderbroken door een kleine expositie van het werk van de hedendaags kunstenaar Melanie Bonajo (1978). Haar film 'Night Soil-Nocturnal Gardening' is de laatste uit een trilogie. Verder hangt er een selectie uit haar fotoserie 'Thank you for hurting me. I really needed that '. Nogal een contrast met de werken van JFA, wat zonder meer de bedoeling zal zijn. Dit is een reactie op de vervreemding die de hedendaagse westerse samenleving oproept, want sinds de Romantiek staat de natuur voor het echte en het authentieke. Een plek waar je 'in op kan gaan' en een gevoel van verheffing kunt ervaren. Of in de lijn van Rousseau: een plek waar je afstand kan nemen tot de 'gecorrumpeerde cultuur' en waar je 'echtheid' vindt.

Tijdens de tentoonstelling is het mogelijk om jezelf, met of zonder gezelschap, in een 'Tischbein'-landschap te (laten) fotograferen. Er is een decor geïnstalleerd en om de sfeer te verhogen, hangen er wat fluwelen draperieën klaar. Zo kunnen de bezoekers hun eigen tafereel creëren.

Johann Friedrich August Tischbein en de ontdekking van het gevoel, Rijksmuseum Twenthe, Enschede, t/m 19 januari 2020. Website: www.rijksmuseumtwenthe.nl.

Bij deze tentoonstelling is een gelijknamige catalogus verschenen: ISBN 9789462622449.