Okt. - nov. 2019, 14e jg. nr.4. Eindredactie: Rob den Boer. E-mail: redactie.bkj@gmail.com.
 
VOORKANT ACTUEEL ACHTERGROND AGENDA UITGELICHT ARCHIEF COLOFON 
voorpagina
artikel
recensies van tentoonstellingen

over kunst en
kunstenaars

actuele exposities
Nederland België
opmerkelijke
kunstberichten
artikelen uit  
vorige nummers

over Het Beeldende Kunstjournaal

 

Brassaï: fotografische kunst van nachtelijk Parijs

In fotomuseum FOAM in Amsterdam wordt een overzicht getoond van het fotografisch werk van Brassaï (1899-1984). Hij werd wereldbekend als fotograaf door zijn persoonlijke visie op Parijs en haar inwoners. Met name de nachtelijke kant van deze stad fascineerde hem. Op deze tentoonstelling is zijn grote veelzijdigheid als fotograaf te zien op opnames van deze metropool. Deze vormen een bijzonder fotografisch document.

Door Wim Adema

Brassaï werd in 1899 geboren in Brasso, Transsylvanië, destijds onderdeel van het Oostenrijks-Hongaarse rijk. Deze stad behoort tegenwoordig tot Roemenië en heet nu Brasov. De oorspronkelijke naam van Brassaï was Gyula Halasz. Hij studeerde aan de Hogere School voor de Kunsten in Berlijn en vestigde zich vanaf 1924 in Parijs. Deze stad werd zijn grote muze en inspiratiebron. Hoewel Brassaï over verschillende grote creatieve talenten bleek te beschikken, koos hij uiteindelijk voor de fotografie. Hij wist de stad Parijs en haar inwoners op een heel intense manier te verkennen en met zijn camera beeldend vast te leggen.

Als fotograaf gebruikte hij de naam Brassaï, want zijn familienaam Gyula Halasz werd door hem in gedachten gehouden voor een mogelijke carrière als kunstschilder. Het schrijven werd naast de fotografie eveneens belangrijk voor hem. In zijn journalistieke werk, onder andere voor Harper's Bazaar, combineerde hij zijn teksten met karikaturen en foto's en gebruikte hiervoor de naam Brassaï. Dit werk gaf hem eveneens internationale bekendheid. Als fotograaf ontwikkelde hij een autonoom en kunstzinnig fotografisch oeuvre.

 
'Couple in a Café, near the place d’Italie', c. 1932,
© Estate Brassaï. Succession, Paris.

Parijs als inspiratiebron
Brassaï is een bijzonder veelzijdig fotograaf geweest. Op deze expositie in FOAM zijn opnames te zien van Parijzenaars, graffiti op de Parijse muren, nachtelijke impressies van de stad, architectuur van de bruggen, intimiteit van de straten en de ongrijpbare schoonheid en dynamiek van deze metropool. Ook kunt u impressies van nachtelijk Parijs bekijken. Deze behoren visueel vermoedelijk tot de mooiste opnames die door Brassaï gemaakt zijn. Twee voorbeelden:

Avenue de l'Observation, 1957. Een foto die fascineert door haar sfeer, mysterieus nachtelijk karakter en fotografische beeldtaal. Rechts op deze opname bevindt zich in een donkere mist een zwarte schaduw van een auto, die dwars over het fotobeeld een diffuus maar scherp schijnwerperlicht naar links laat schijnen. Daarboven (in een horizontaal perspectief) zijn verstilde schaduwen van bomen, licht van lantaarnpalen, een zeer donker en klein elektriciteitshuisje en de grafische structuur van een ijzeren zitbank te zien. Op de achtergrond zijn kleine zachte lichtjes van andere lantaarnpalen waarneembaar.

Paris Royal, pont Solferino, 1933. Dit is eveneens een indrukwekkend beeldverhaal. Er is een halve stenen brug met haar onderzijde te zien, in het donkere water van de Seine, waardoor een prachtige volle ovalen vorm is ontstaan. Aan de bovenkant van dit fotobeeld zag ik grafische verticale steensporen, terwijl de onderkant van de onderdoorgang weerspiegeld wordt in het stilstaande water van de Seine. Door de opening van de brug is in de verte de structuur waar te nemen van de lange pont Solferino. Deze foto vormt voor mij een prachtig nachtmoment met schitterende licht- en donkercontrasten. De mist veroorzaakt een mysterieuze intimiteit.

'Paris de Nuit'

In dit boek uit 1933 heeft Brassaï een groot aantal opnames van nachtelijk Parijs bij elkaar gebracht. Het werd een internationaal gewaardeerde uitgave en deze maakte hem tot een bekend en veelgevraagd fotograaf. In de 'Photo's inedités', onder redactie van Paul Morand, toont Brassaï het onbekende leven uit de Franse hoofdstad. In en rond Montparnasse zwierf hij 's-nachts met zijn camera en maakte beelden van duistere straten en stegen, in een atmosfeer van verval en het nachtleven met pooiers, prostituees en zwervers. Aanvankelijk werkte Brassaï met een Voigtländer Bergheil-camera en gebruikte hij glasplaten van 6,5 bij 9 cm. Later werd het fotograferen voor hem gemakkelijker door de komst van de nieuwe rolfilmcamera.
'View through the pont Royal toward the pont Solférino', c. 1933
© Estate Brassaï. Succession, Paris.

Brassaï: 'La nuit n'est pas le négatif du jour. En réalité ce ne sont pas les mêmes images.'

La Rue
Het dagelijks leven in Parijs, maar ook in andere steden zoals Madrid, gaf de fotograaf Brassaï veel inspiratie. In de straten van Parijs liet hij vaak de aantasting en het vergane karakter van steegjes en hotels zien. Hij visualiseerde deze vergane glorie door het tonen van haar geheimzinnigheid, schoonheid en vergankelijkheid en realiseerde hiermee een zeer persoonlijke beeldtaal. Enkele voorbeelden:

In de opname van 'La Rue Guincompaix' uit 1932 zag ik een donker en verwaarloosd klein hotelletje, met een muur met veel vochtplekken en losgeraakte affiches, die in de wind bewegen. Deze foto heeft een inktzwart karakter, met linksonder een schemerig donker raam met half open gordijnen, waaronder een diffuus licht tevoorschijn komt. Misschien toch een teken van leven? Rechts op deze foto bevindt zich een doodlopende straat, leeg en schijnbaar zinloos.

Op de foto 'Paris', 1932/33, zie je in en boven een regenplas bewegende onderbenen van passanten weerspiegeld, een verrassende, regenachtige straatimpressie. De fotograaf maakte de opname op het 'moment suprême' en liet beweging, licht en donker in een uniek fotomoment samenvallen.

Op 'Conversation in Madrid', 1950, een foto van 40 x 60 cm, heeft Brassaï twee zwartgeklede oudere mannen verticaal in een langgerekte positie gefotografeerd. Naast de dynamiek en kracht van deze opname, is ook hun intimiteit zichtbaar. Tussen de zwarte jassen van de twee mannen is een spannende, kleine lichtstrook zichtbaar, terwijl hun gezichten elkaar bijna aanraken. Dit is magistrale portretfotografie, gemaakt in Spanje.

Een trap in Montmartre
Dit fotobeeld uit 1937 laat een andere kant van Brassaï's fotografische meesterschap zien. Op de foto keek ik vanuit de rechterbovenzijde de diepte in. Een lange aflopende trap verdwijnt linksonder in de diepte van een onbekend ochtendperspectief. De traptreden zijn in deze foto ongelofelijk gelijkmatig gefotografeerd en ritmisch-dynamisch van karakter. In deze dynamiek volgen de bomen rechts eenzelfde beweging naar beneden. Aan de onderkant van de trap laat ochtendmist het begin van de dag zien. Kleine tussenliggende rustplateaus geven dit prachtige fotobeeld extra visuele rustpunten.

Graffiti en Portretten
De graffiti in Parijs had de speciale interesse van Brassaï. Hij verzamelde hiervan talloze vormen. Met name de ruw ingekraste afbeeldingen in muren trokken zijn aandacht. De diepdoorgroefde, holle doodsgezichten fascineerden hem. Hiervan maakte hij honderden foto's. Van de series 'Graffiti' zijn op deze expositie een zestal opnames aanwezig. 'The Sun King' uit 1945/1950 is een mooi voorbeeld hiervan. Het is de weergave van een koning; zijn kroon bestaat uit hoog gesneden ruwe verticale lijnen in steen, terwijl het gezicht met het karakter van een doodshoofd heel indringend is.
Brassaï heeft in Parijs ook talrijke kunstenaars, schrijvers en vrienden geportretteerd. Op deze tentoonstelling zijn een aantal portretten aanwezig, zoals die van Pablo Picasso, Henri Matisse en Jean Genet.

Hun karakter werd door hem subtiel, maar indringend vastgelegd.

Bijdragen voor tijdschriften
Op deze tentoonstelling zijn in een aantal vitrines tijdschriften te zien waaraan Brassaï heeft meegewerkt. Het tijdschrift Minotaure is hiervan een goed voorbeeld. In nummer 5, mei 1945, zijn foto's van hem geplaatst bij een tekst van André Breton, een Franse schrijver en surrealist. Bij de tekst: 'La beauté sera convulsive- entre les haies de mes anges bleues de l'argonite et la grande barrière australiënne' staan op pagina elf fotografische impressies van zijn reis naar dit Australische rif.

De fotograaf als kunstenaar
Brassaï fotografeerde vanuit de rust van het moment en nam de tijd voor een foto. Met name in de periode dat hij met de Voigtländer-camera werkte, duurde een foto-opname vaak vijf of meer minuten en gebruikte hij ook een statief. Deze werkwijze stond haaks op de ontwikkelingen in de toenmalige fotografische wereld, waar beweging en dynamiek belangrijk waren. Van deze ontwikkelingen trok Brassaï zich niets aan en bleef op zijn eigen manier als fotograaf werkzaam.

'Streetwalker, near Place d’Italie', 1932,
© Estate Brassaï. Succession, Paris.

Deze expositie heeft eenzelfde rustige uitstraling. Op de grijze wanden zijn de foto's mooi ingelijst opgehangen, er is een zacht-wit passe-partout gebruikt en de foto's hebben een zwarte, nauwelijks opvallende omlijsting. De belichting van de fotobeelden is bijzonder goed en verstild van karakter. De grote wandteksten geven goede en heldere informatie. Het is een zeer uitnodigende en inspirerende fotopresentatie geworden, die recht doet aan de grote kwaliteiten van Brassaï als fotograaf en kunstenaar.

Brassaï, retrospectief, t/m 4 december 2019, Foam, Keizersgracht 609, Amsterdam. Website: www.foam.org.

Wim Adema is beeldend kunstenaar en fotograaf en publiceert regelmatig artikelen over beeldende kunst in diverse media.

Terug naar boven | Print dit artikel! | LEES MEER ARTIKELEN OP DE PAGINA ACTUEEL

Verder in dit nummer:
Actueel

Brancusi – Sublimation of form, Europalia Arts Festival Romania, door Joke M. Nieuwenhuis Schrama

Václav Cigler,
spelen met licht,
door Han de Kluijver

Haiku 1 van Ria Giskes

Johann Friedrich August Tischbein en de ontdekking van het gevoel, door Joke M. Nieuwenhuis Schrama

Glasinnovatie in China,
door Han de Kluijver

Haiku 2 van Ria Giskes

Kunstflitsen,
kunsttips voor lezers

 

Achtergrond

Abdij van Fontfroide
Odilon Redon, Richard Burgsthal & Gustave Fayet,
door Peter van Dijk

Overig nieuws uit de kunstwereld

 

Agenda
actuele exposities in Nederland en België

Uitgelicht
opmerkelijke
kunstberichten

Archief
vorige nummers

Colofon
over Het Beeldende Kunstjournaal

 

Nieuwsbrief
Verschijnt als er een nieuw nummer uit is.
Aanmelden kan door
een e-mail te sturen.

Facebook
Bezoek Het Beeldende Kunstjournaal op Facebook! Wordt fan!

Oproep
Vrijwiligers gezocht!