Dec. 2019 - jan. 2020, 14e jg. nr.5. Eindredactie: Rob den Boer. E-mail: redactie.bkj@gmail.com.
 

De wereld van Alessandro Mendini
'Io non sono un architetto- sono un dago'

Ter gelegenheid van het vijfentwintigjarig bestaan van het Groninger Museum, had directeur Andreas Blühm de Italiaanse ontwerper en architect Alessandro Mendini uitgenodigd om een expositie van zijn werk in te richten. Het resultaat is een groot overzicht van meer dan tweehonderd ontwerpen, waarbij ook veel ruimte beschikbaar kwam voor het werk van kunstenaars waarmee Mendini zich inhoudelijk verbonden voelde, zoals Paul Signac, Gio Ponti en Michele De Lucchi. Tot vlak voor zijn overlijden (28 februari 2019) is Mendini direct betrokken geweest bij de samenstelling van deze tentoonstelling. Mondo Mendini werd een indrukwekkend overzicht van zijn werk als ontwerper en architect.

Door Wim Adema

Rondlopen in het Groninger Museum is tegelijk terugdenken aan een heftige voorgeschiedenis. De tegendraadse, kritische en zeer creatieve museumdirecteur Frans Haks vond in de Italiaanse architect en ontwerper Alessandro Mendini een geestverwant voor de bouw van een geheel nieuw museum. Het ontwerp van Mendini zorgde echter voor een emotionele schok in de stad, waardoor een fel debat ontstond over zijn museumbouwplan. Als je de buiten- en binnenzijde van het museum goed bekijkt, dan is duidelijk waarom. Een welhaast chaotische combinatie van stijlen, kleuren, ornamenten en kleine gebouwen zorgde voor een totaal nieuwe museale vormgeving. De architectuurvisie van Mendini was destijds te nieuw en te revolutionair, maar uiteindelijk werd Mendini's feestelijke, verleidelijke en vernieuwende ontwerp toch door gemeente en bewoners geaccepteerd. Als ik nu over de fraaie brug bij het museum loop, zie ik alleen snelle fietsers en wandelaars, die klaarblijkelijk geheel gewend zijn aan vormgeving en ligging van het museum.

In het Groninger Museum vormt een monumentale centrale trap in de ontvangsthal nog steeds een imposante entree. Het is een meesterlijk ruimtelijk ontwerp, waarbij de trap een prachtige draai naar beneden heeft gekregen en een uitnodiging is om naar de museumzalen te gaan. De honderden tegels laten een verrassende rijkdom aan stenen en kleuren zien. Bij de eerste uitvoering van deze trap heeft tegelzetter Dijkstra in 1994 honderden glasmozaïektegels gezet, die voor een onverwachte schoonheid van stenen en kleuren zorgden. Koninklijke Tichelaar uit Makkum heeft in 2010 deze monumentale trap gereviseerd met nieuwe tegels, waarbij de oude kleuren en patronen van de trap via de zeefdruktechniek op keramische platen werden aangebracht.

'Beelden in mij' zijn woorden die in Mendini's ideeënwereld centraal staan:
'lassu, monumentino, scivolavo, archetto, metafisico, proust, colonna del mobile infinito, kandissi'

Biografie
Alessandro Mendini werd op 16 augustus 1931 geboren in Milaan. Hij volgde een studie architectuur aan de Politecno di Milano en werd daarna onder meer ontwerper bij Marcelo Nozzoli en hoofdredacteur van enkele vakbladen, zoals Domus (19790-1985). In de jaren zeventig was Alessandro Mendini een belangrijk lid van de Radical design movement, een avant-gardistische ontwerpbeweging ontstaan in de late jaren 60, en werkte hij mee aan het Global Tools-collectief (1973). Vanaf 1978 volgde een samenwerking met de ontwerpers Ettore Sottsass en Michele de Lucchi bij Studio Alchymia.

In het landschap van een veranderend design maakte Alessandro Mendini postmodernistische ontwerpen die een geheel nieuwe benadering van producten toonden. Het vermengen van verschillende culturen en expressievormen was voor hem belangrijk en is op een volstrekt nieuwe en creatieve wijze zichtbaar gemaakt in grafische vormgeving, meubels, interieurs, schilderijen en architectuur. Grote bedrijven als Cartier, Hermes, Swarovski, Venini en Supreme gebruikten veel van zijn avant-gardistische ontwerpen.
Op architectuurgebied werkte hij vanaf 1986 samen met zijn broer Francesco Mendini, bij het ontwerpbureau Atelier Mendini. Op 28 februari 2019 overleed Alessandro Mendini in Milaan.

'Don't follow the same road again' (A. Mendini)

Piedi di artista
De 'Tête Géante' uit 2002 is een monumentale entree naar deze expositie. Het zeker zeven meter hoge gezicht is gemaakt van fiberglass en polyester en met acrylverf beschilderd in asymmetrische vlakken, met gele, rode, witte, blauwe en gouden kleuren. De neus, mond, ogen en ogen zijn klein en in een gouden kleur aangebracht. Bijzonder is een kleine en intieme keramiekserie, die in 2019 voor Maison Matras is gemaakt. Deze drie vazen (o.a. de Puro en Lucente) hebben van boven een abstracte en open vormbeweging en verwijzen in hun beeldtaal naar Matisse, met basale kleuren als zwart, geel, rood en blauw. Ondanks het hoogteverschil vormen zij een geheel. De zitstoel 'Sedia Scivalovo' (1979) staat helemaal uit balans, is scheef en nodigt niet uit om op te zitten; het zitvlak loopt namelijk schuin weg. De stoel is gemaakt van hout en met zilverkleur beschilderd.

De zeer grote stoel 'Poltrona' uit 2002 (hoogte drie meter), gemaakt voor de Fondation Cartier, is van fiberglass en hout en imponeert op een kleurrijke manier in de grote zaal. Het werk heeft een formaat van 3 x 3 x 3 meter. De Poltrona di Proust, van Carrera-marmer gemaakt, is veel kleiner van formaat, maar valt op door haar vormgeving en intieme schoonheid. De beroemde Lassu-stoel uit 1974 is een aangrijpend beeld in twee versies, waarbij verbranding de basisvorm van de stoel ingrijpend heeft veranderd. De stoel, geplaatst op een piramidestructuur, is zijn functies kwijtgeraakt en door de verbranding in een nieuwe spirituele context geplaatst. Een foto in het blad Casabella (1975) vormde hiervan een fotografisch verslag. De sieraden 'Stilemi enigmatici' (2015), gemaakt samen met zijn dochters Fulva en Elisa Mendini, zijn voor mij een intiem hoogtepunt. De gouden 24-karaats hangers imponeren door hun abstracte lijnenspel en vormgeving.

Beelden in mij: 'anna G., piedi di artista, testa da designer, coda da peta, decoro geometrico, decoro invisibele'

Atelier Mendini
Samen met zijn broer Francesco Mendini maakte Alessandro Mendini talrijke ontwerpen voor gebouwen, waarbij de realisatie van het Groninger Museum een hoogtepunt was. Op deze expositie zijn een groot aantal ontwerpen, tekeningen en maquettes van hen te zien. Intrigerend is de vraag hoe hun gezamenlijke ontwerpproces is verlopen. In de maquette voor het Centro Natatorio Bruno Bianchi, de gemeentelijke zwembaden in Triëst, valt een slanke stroomlijning van het gebouw op. Het hoofdgebouw heeft een functionele en langgerekte U-vorm, met kleine ronde raampjes en is lichtcrême ingekleurd. Aan de achterzijde van de U-vorm is nog een deel van het zwembad zichtbaar. Een vierkant asymmetrisch hoekgebouwtje contrasteert door een blauw dak, lichtblauwe decoratieve tekens op de muren en een staande zachtrode U-vorm als deur. De harmonische lijnvoering van het zwembad kan naar de hand van Francesco verwijzen en de vormgeving van het kleine gebouwtje en de poort naar Alessandro. De Teatrino dell Bischieria in Arezzo (Toscane), het Forum Museum Omegna en de herdenkingstoren van Hiroshima (Japan) zijn andere hoogtepunten uit hun oeuvre.

Beelden in mij: 'een oneindig teken, puntje van een pen, peilloze diepte, een lijn, een spoor, onzekere draden'

Inspiratie en vriendschap
Alessandro Mendini had een bijzonder goed gevoel voor de ontwikkelingen in de beeldende kunst. Talrijke kunstenaars vormden een inspiratiebron voor hem en met een groot aantal ontwerpers en beeldend kunstenaars heeft hij samengewerkt. Op deze expositie is van veel 'vrienden' werk aanwezig. Mendini werd onder meer geïnspireerd door de ontwerper Michele de Lucchi, de Franse schrijver Marcel Proust en de beeldend kunstenaars Paul Signac, Mimmo Paladino, Alessio Sarri, Wassily Kandinsky, Oskar Schlemmer, Gerrit Rietveld en Theo van Doesburg. De beeldtaal van deze kunstenaars toonde hem vaak nieuwe creatieve wegen.

In het aanwezige object van Fortunato Depero (1892-1960) is de 'Witte Muis' (1918) een voorbeeld van een ongecompliceerde creatieve vormgeving. De muis is in hout uitgesneden, waarbij de vormdelen opnieuw bij elkaar gebracht zijn en een geheel nieuwe beeldtaal laten zien. Het werk van Fortunato Deporo betekende bijzonder veel voor Alessandro Mendini.

Beelden in mij: 'archeologia, livello fiume, museo universale, arte applica, arte contemporanea, esposizioni'

Designer Universalis
Het universum van Alessandro Mendini lijkt te groot te zijn voor een overzichtsexpositie in het Groninger Museum. Dat wordt duidelijk als je probeert de complexiteit en omvang van zijn oeuvre in een brede historische context te plaatsen. Het is echter een geruststelling dat Mendini zelf de inhoud en vorm van zijn tentoonstelling heeft ontworpen. Hij toont ons nu belangrijke momenten uit zijn loopbaan als ontwerper en architect. Alessandro Mendini bleek een 'designer universalis', een creatieve persoonlijkheid die de grenzen van design wist te verleggen en opnieuw inhoud en vorm te geven.

Mondo Mendini - De wereld van Alessandro Mendini, t/m 5 mei 2020, Groninger Museum, Museumeiland 1, Groningen. Website: www.groningermuseum.nl.

Wim Adema is beeldend kunstenaar en fotograaf en publiceert regelmatig artikelen over beeldende kunst in diverse media.