Dec. 2019 - jan. 2020, 14e jg. nr.5. Eindredactie: Rob den Boer. E-mail: redactie.bkj@gmail.com.
 

Monet – Tuinen van Verbeelding

De tentoonstelling in Kunstmuseum Den Haag richt zich specifiek op Monets langstdurende en tegenwoordig meest beroemde periode uit zijn oeuvre: zijn waterlelies en andere tuinschilderijen, gemaakt in Giverny. Er hangen maar liefst veertig internationale topstukken, waarvan het grootste deel nooit te zien is geweest in Nederland.

Door Joke M. Nieuwenhuis Schrama

Voor het eerst sinds 1986 wijdt een Nederlands museum een tentoonstelling aan een van de pioniers van de moderne kunst, Claude Monet (1840-1926). Kunstmuseum Den Haag geeft hiermee een vervolg aan het baanbrekende Monet-retrospectief dat in 1952 in dit museum werd gehouden en dat tot op de dag van vandaag de waardering voor Monets waterlelieschilderijen heeft beïnvloed. De samenstelling van deze 'Tuinen van Verbeelding' is gebaseerd op een concept van directeur Benno Tempel en conservator negentiende-eeuwse kunst Frouke van Dijke.

Wisteria
Bij de entree van de Monet-expositie wordt een forse installatie getoond, waarvan aanvankelijk mijn vermoeden is dat het gaat om een eigentijdse uitbeelding van 'Blauwe regen', oftewel: Wisteria-sinensis. Tenslotte speelt het schilderij van Monet uit de collectie van het Kunstmuseum min of meer de hoofdrol op de tentoonstelling, na het uitgebreide onderzoek ernaar en de restauratie ervan. Deze Wisteria-hysteria – gezien het felle blauw – is zo te zien van papier. Materialen worden niet genoemd in het bijschrift. Het is een installatie of project van Wanda Barcelona, geen hedendaags kunstenaar, maar een Spaans designbureau en het stelt geen blauwe regen voor, maar een treurwilg. Enfin, treurwilgen zijn ook te vinden in de tuinen van Monet, als symbool van rouw.

Giverny
De expositie is verdeeld over zes onderwerpen en begint bijna vanzelfsprekend met het thema 'Naar Giverny'. Monet zocht in 1883 een plek om zich definitief te vestigen. Al snel viel zijn oog op Giverny, een dorpje zo'n 75 km van Parijs. Met zijn gezin betrok hij het huurhuis Le Pressoir (de ciderpers). De kunstenaar was toen 43 jaar en ambitieus. ''Zodra ik gevestigd ben, hoop ik meesterwerken voort te brengen,'' zo schreef hij verwachtingsvol. Gedurende zijn eerste jaren in Giverny was Monet veel op reis. Thuis schilderde hij de omgeving, zoals de oevers van de Seine en de hooimijten op het land. Altijd zocht hij naar de vereeuwiging van een vluchtig moment. Monet kon ongrijpbare elementen vangen, zoals lichtreflecties, schaduw en atmosfeer. U kunt hem aan het werk zien in dit filmpje.

Watertuin en waterlandschappen
Na jaren van kritiek en financiële malaise groeide Monet in de jaren 1890 alsnog uit tot een gevierd schilder. Dit stelde hem in staat om een huis en een aangrenzend stuk grond te kopen bij Clos Normand. Hij legde twee tuinen aan, een bloementuin en een watertuin met een indrukwekkende vijver vol waterlelies. Met zijn ronde brug en planten als bamboe, irissen en blauwe regen was deze tweede tuin losjes gebaseerd op de traditionele Japanse tuin. Tussen 1897 en 1908 schilderde hij tientallen keren zijn waterlelies. ''Waar het om draait is het wateroppervlak dat voortdurend met de spiegelingen van de hemel meeverandert,'' verklaarde Monet.

Grandes Décorations
Monet noemde deze schilderijen 'waterlandschappen', maar hij lapte alle regels van de landschapsschilderkunst aan zijn laars. In deze close-up-gezichten van zijn vijver ontbreekt elk spoor van een horizon. Hij vermengde 'boven- en onderwereld' door water, lelies en lucht in één beeld te vatten. Dankzij de reflectie van bomen en wolkenpartijen lijkt de wereld op zijn kop te staan. Al snel speelde Monet met het idee om een ronde kamer te decoreren met waterlelies. Zover kwam het niet, maar in 1909 exposeerde hij 48 van deze werken in Parijs. De tentoonstelling was een groot succes en critici prezen deze wonderlijke 'ondersteboven-schilderijen'. Pas in 1914 besloot Monet zich nogmaals toe te leggen op het schilderen van zijn waterlelies, maar dan met het oog op een groots ensemble, de 'Grandes Décorations'. Monets succes werd echter doorkruist door persoonlijke tegenslagen. Het overlijden van zijn vrouw Alice in 1911 en zijn oudste zoon Jean in 1914. Tot overmaat van ramp werd bij hemzelf staar vastgesteld. Overmand door verdriet kondigde Monet het einde van zijn carrière aan.

Treurwilgen
Na enige tijd voelde Monet weer het verlangen om het schilderspalet op te pakken. De drijfveer was de wens om zijn Grandes Décorations samen te stellen in een panorama, waarin de toeschouwer zich door water omringd zou voelen. Hij begon net voor de Eerste Wereldoorlog aan dit werk en het geweld kwam dichtbij Giverny. De kunstenaar verkondigde liever te sterven te midden van zijn levenswerk dan zijn huis te ontvluchten. Terwijl Giverny volstroomde met gewonde soldaten, riskeerde Monets tweede zoon Michel (1878 – 1966) zijn leven aan het front bij Verdun. De kunstenaar schilderde in deze periode een reeks treurwilgen. De oorlog veroorzaakte een schaarste aan verf, schildersdoek en zijn geliefde sigaretten. Maar bovenal drukte de dreiging op zijn gemoed.

''Er is in heel Europa geen man te vinden die meer en virtuozer vloekt en scheldt op het weer dan mijn stiefvader.'' (Blanche, stief- en schoondochter – vrouw van Jean – van Claude Monet).

Orangerie
Monets experiment kreeg een politiek tintje toen hij in 1918 verkondigde zijn Grandes Décorations ter viering van de overwinning te doneren aan de staat. Daarna volgde het plan voor het Musée Claude Monet in Parijs. Daar zou het panorama van waterlelies – net als Monets tuin – dienst moeten doen als meditatieve plek, waar de zintuigen tot rust konden komen.
Maar bovenal beschouwde Monet deze schenking als zijn artistieke nalatenschap. Wegens financiële tekorten kon de overheid echter geen nieuwbouw financieren en Monet moest genoegen nemen met de Orangerie, in de voormalige wintertuin van het Tuilerieënpaleis in Parijs.

Bijzondere K
De tentoonstelling is niet te missen voor liefhebbers van Monets werken, maar ook voor bezoekers die minder bekend zijn met zijn werk is het de moeite waard. 'Monet – Tuinen van verbeelding' is de eerste tentoonstelling die het museum onder de nieuwe naam presenteert. De bijzondere 'K' van Kunstmuseum is niet terug te vinden in ALT codes of bijzondere tekens, maar is ontworpen door Peter Bil'ak. Zijn idee is voortgekomen uit de grafiekcollectie van het Kunstmuseum. De ontwerper heeft zich laten inspireren door het werk van de vormgever Piet Zwart, die tussen 1923 en 1933 huisontwerper was bij de Nederlandse Kabelfabriek in Delft en die deze specifieke 'K' gebruikte voor advertenties. Bil'ak gaf een hedendaagse draai aan Zwarts K.

Monet – Tuinen van Verbeelding, t/m 2 februari 2020, Kunstmuseum Den Haag, Stadhouderslaan 41, Den Haag. Website: www.kunstmuseum.nl.

Terug naar boven