Dec. 2019 - jan. 2020, 14e jg. nr.5. Eindredactie: Rob den Boer. E-mail: redactie.bkj@gmail.com.
 

Magritte X Dalí

Tot 9 februari 2020 wijden de Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België een uitzonderlijke tentoonstelling aan Salvador Dalí en René Magritte. Voor het eerst worden de verhoudingen en de invloeden tussen de twee grootste iconen van het surrealisme belicht.

Door Joke M. Nieuwenhuis Schrama

Hoewel Salvador Dalí en René Magritte nu veruit de twee beroemdste surrealistische schilders zijn, werd er tot vorig jaar nog nooit een tentoonstelling gewijd aan de dialoog tussen hun werk. In december 2018 bracht het Dalí Museum van Saint Petersburg in Florida, met medewerking van het Magritte Museum in Brussel, van beide kunstenaars een twintigtal schilderijen en sculpturen samen, aangevuld met archiefmateriaal en foto's die hun contacten en wederzijdse beïnvloeding documenteren. De tentoonstelling in Brussel nu vloeit voort uit die eerste reünie, maar werd uitgebreid met een honderdtal werken ontstaan vanaf de jaren 1920 tot aan hun dood.

Surrealistische zomer
Magritte en Dalí ontmoetten elkaar in het voorjaar van 1929 in Parijs, in het bijzijn van de grote namen van de artistieke avant-garde. In augustus van datzelfde jaar reisde Magritte met zijn vrouw Georgette op uitnodiging van Dalí naar Cadaques, de thuishaven van de Spaanse schilder. Ook Paul Éluard en zijn vrouw Gala, Joan Miró en Louis Buñuel maakten onder meer deel uit van het gezelschap. Die zomer zal beslissend blijken te zijn voor een verandering in het surrealisme.

De Catalaan en de Belg
Dalí en Magritte wijdden hun carrières aan het uitdagen van de werkelijkheid, het betwisten van onze blik en het omgooien van onze zekerheden. Ondanks hun zeer uiteenlopende creaties en persoonlijkheden, die er uiteindelijk voor zorgden dat hun wegen scheidden, bestaat er een fascinerende verwantschap tussen de Catalaan en de Belg. De tentoonstelling werpt licht op de persoonlijke, filosofische en esthetische relaties tussen de iconische kunstenaars, aan de hand van meer dan tachtig schilderijen, sculpturen, foto's, tekeningen, films en archiefstukken.

'Op een schilderij zijn de woorden van dezelfde grondstof als de beelden' (R. Magritte)

Magritte (1898-1967) was zeventien toen hij vanuit Henegouwen (België), waar hij werd geboren, naar Brussel verhuisde om er te gaan studeren aan de Academie voor de Schone Kunsten. Hij proefde van het futurisme en het kubisme, wendde zich vervolgens tot het dadaïsme en in 1926 tot het surrealisme. Voor die omslag was het zien van een reproductie van Giorgio de Chirico's 'Liefdeszang', een werk dat als een voorloper van het surrealisme kan worden gezien, van doorslaggevend belang. Magritte hield op met het zoeken naar de juiste vorm, concentreerde zich op het onderwerp en koos voor een zorgvuldige afwerking, om het surreële in een illusie van normaliteit te hullen.

'To see or not to see' (S. Dalí)

Dalí (1904-1989) werd geboren in Figueras (Spanje) en schilderde al vanaf zijn zesde jaar impressionistische schilderijen. Later, aan de Academie voor Schone Kunsten in Madrid, proefde hij van alle mogelijke 'ismen'. In 1927 begon zich bij Dalí een eigen stijl af te tekenen en in 1929 introduceerde Joan Miró hem bij de surrealisten in Parijs. Dalí, die ernaar streefde om de moderne kunst te redden van chaos en luiheid, koesterde een grote bewondering voor de oude meesters. 1929 is ook het jaar waarin hij zijn paranoïde-kritische methode ontwikkelde.

Dreigend weer
De tentoonstelling is thematisch samengesteld en begint (of eindigt) met de installatie 'Cloud Room'. Een 360° ervaring, waarbij drie monumentale vale objecten als gestolde wolken zweven in een immense blauwe lucht. De installatie is geïnspireerd op een schilderij van Magritte uit 1929, 'Dreigend Weer', en symboliseert die samenkomst tussen Magritte en Dalí in Cadaqués. Waarschijnlijk werd Magritte geïnspireerd door Dalí's werken, zoals 'Het lugubere spel', waarin figuren worden omgevormd tot iets anders. 'Dreigend weer' is naar alle waarschijnlijkheid het enige werk dat Magritte in Spanje schilderde. Hieronder bespreek ik enkele werken uit het parcours van dertien thema's.

Portretten X Dingen
Portretten waren in het begin van Dali's en Magrittes carrière uitgelezen contactpunten met de in twijfel getrokken werkelijkheid. Bij Dali tekenen de psychologie en de gevoeligheid van het model zich af op het gezicht. Voor Magritte is een portret eigenlijk onmogelijk; je zogeheten kennis van de ander is altijd bepaald door je eigen blik. Van Magritte is in dit gedeelte het schilderij 'De veroveraar' te zien uit 1926, uit het begin van zijn eerste surrealistische periode, zijn 'spelonkperiode' zoals hij het zelf noemde. Van Dalí is hier het discreet sensueel uitgewerkte portret van Maria Carbona uit 1925 te zien. Hij kreeg de opdracht hiervoor van een notabele in Figueras toen hij nog aan de Academie studeerde. De dochter van zijn opdrachtgever is afgebeeld in de klassieke stijl die kenmerkend is voor de esthetiek van de naoorlogse 'retour à l'ordre'.

Schrift X Beeld
Tijdens zijn verblijf in Parijs in 1927-1930, begon Magritte werken te schilderen waarop zowel woorden als beelden voorkomen, hij maakte er tientallen. Door hun dagelijkse contact met verschillende schrijvers, gebruikte zowel Dalí als Magritte het geschreven woord om zaken af te beelden. Magritte tastte de gelijkwaardigheid af tussen het realistisch beeld en gekalligrafeerde tekst. Dat zij beide leesbaar zijn, maakt van het beeld een taalfeit. Het woord geldt als beeld en het beeld wordt onvermijdelijk als tekst begrepen. Het is op grond van deze twee-eenheid dat Magritte met zijn befaamde zin 'Dit is geen pijp' de afbeelding een leugen noemt. Dalí was er als de kippen bij om op deze uitspraak te reageren. Voor hem was het schrift meer een vorm van projectie, waardoor het subject weer een plaats krijgt in zowel het beeld als in zijn paranoïde kritische uitingen.

Een bezoek aan deze tentoonstelling is ook een gelegenheid om het woonhuis/museum van René en Georgette Magritte te bezoeken in het Brusselse stadsdeel Jette, het huis en atelier waar hij de meeste van zijn werken schilderde.

Dalí & Magritte - Twee iconen van het surrealisme in dialoog, t/m 9 februari 2020, Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België, Regentschapsstraat 3, 1000 Brussel (België). Websites: www.fine-arts-museum.be/dali-magritte | www.magrittemuseum.be.

Bij deze tentoonstelling is de catalogus 'Dalí & Magritte' verschenen, 240 pagina's met een goed gedocumenteerde en fraai geïllustreerde inhoud, ISBN 978-94-9303-919-3.