Mrt. - mei 2020, 15e jg. nr.1. Eindredactie: Rob den Boer. E-mail: redactie.bkj@gmail.com.
 

Van Eyck – Een optische revolutie

Denk je aan het Lam Gods, dan denk je bijna automatisch aan Gent. Dit jaar staat de stad bol van evenementen rondom 'De aanbidding van het Lam Gods', het kroonjuweel van Gent, dat Jan van Eyck in 1432 in deze stad voltooide.

Door Joke M. Nieuwenhuis Schrama

De stad Gent ademt van Eyck. 'Man met rode tulband' (naar alle waarschijnlijkheid een zelfportret van Jan) of 'Man met blauwe kaproen' kom je regelmatig tegen in de stad, in allerlei afmetingen, net als van Eycks vrouw Margaretha. Maar ook diverse fragmenten uit het Lam Gods, vooral de zingende of musicerende engelen. Het Lam Gods is een altaarstuk, iconisch in letterlijke en figuurlijke zin, niet in de laatste plaats door de bewogen geschiedenis die dit grote werk (open 350 x 470 cm) heeft doorgemaakt.

Sint Baafs
Het veelluik staat al eeuwenlang in de St. Baafs Kathedraal, zij het dan wel met diverse onderbrekingen. De opdracht voor dit werk werd naar verluidt aan Hubert van Eyck gegeven door Judocus (Joos) Vijd, een bemiddeld Gentenaar. Het werk dat Hubert (1370-1426) zelf hieraan zou hebben besteed, is onduidelijk. De twintig panelen werden door zijn jongere broer Jan (1390-1441) en zijn atelier voltooid en in de Vijdkapel van de St. Baafs opgesteld, destijds St. Jans-kerk genaamd. Daar ving het werk het juiste licht, er was in die tijd immers alleen dag- of kaarslicht.

Agnus Dei
Een klein citaat over het symbool Het Lam Gods. "(..)Het uit zijn hals bloedende lam is een symbool; het stelt Jezus voor die zijn leven offert om de mensheid van zijn zonden te verlossen. Net als bij de kruisiging van J.C. stromen allerlei lieden toe om het tafereel te aanschouwen. Het bloed van het lam ( =onschuld) vloeit in een wijnkelk en dit maakt duidelijk waar de wijn die tijdens kerkdiensten gedronken wordt, symbool voor staat."
De term Lam Gods komt ook voor in de bijbel, Johannes 1:29 (Bron: statenvertaling.net).

OMG, van Eyck was hier
Toch staat het werk niet bij de honderd belangrijkste kunstwerken ter wereld, maar die lijst zal allicht met regelmaat wijzigen en over vijftig jaar staat het Lam Gods misschien wel in de top tien. Het werk is wel opgenomen in de Codart Canon, canon.codart.nl. Daarin bevindt zich ook een ander werk van Van Eyck, nl.: 'Portret van Giovanni Arnolfini en zijn vrouw' uit 1434. De kreet: 'OMG, Van Eyck was hier', die momenteel alom in Gent is te vinden, is geïnspireerd op van Eycks signering van dit werk nl.: 'Johannes de Eyck fuit hic' (Jan van Eyck was hier). In dit tafereel bevindt zich op de achtergrond een bolle spiegel, waarin de meester zichzelf heeft geschilderd.

De optische revolutie in het MSK
Wereldwijd zijn er slechts drieëntwintig werken van Jan van Eyck bewaard gebleven. Een gedeelte van die werken kan nooit worden uitgeleend, te kwetsbaar om te reizen. Het Museum voor de Schone Kunsten Gent (MSK) wijdt nu een bijzondere tentoonstelling aan Jan van Eyck. Dertien van de drieëntwintig werken zijn hier te zien, samen met werken uit zijn atelier, kopieën van verdwenen werken en meer dan honderd topstukken van tijdgenoten. Evengoed is de kern van de tentoonstelling een samenstelling van de acht panelen uit het veelluik, die hier afzonderlijk worden getoond. Dit is eenmalig en het is dus uniek dat de eeuwenoude panelen op ooghoogte zo dichtbij kunnen worden bekeken. Er zijn dertien museumzalen gevuld met schilderijen, tekeningen, grafiek, getijdenboeken, etc. Het geheel is thematisch opgebouwd, met onderwerpen als 'Zondeval en verlossing', 'De Ruimte' of 'Moeder en kind', gebaseerd op de afbeeldingen op de panelen van het veelluik.

Hofschilder
In de eerste zalen komt Van Eyck naar voren als kamerheer en hofschilder van de Bourgondische hertog Filips de Goede en als vooraanstaand burger van zowel Gent als Brugge.

Filips de Goede (1396-1467): ''We zullen nooit zijn gelijke vinden, zo uitmuntend in zijn kunst en wetenschap.'' (13 maart 1435)

Interessant om in deze tentoonstelling te bekijken zijn ook twee schilderijen van Pierre Francois de Noter (1779-1842), die het kerkinterieur van de St. Baafs tonen, waarin het altaarstuk ook als zodanig wordt gebruikt, dus in de oorspronkelijke Vijdkapel. In één ervan (ca.1840) laat De Noter Albrecht Dürer naar het werk kijken, een tijdgenoot en bewonderaar van Jan van Eyck. Nu staat het werk in de Villakapel opgesteld, een wat treurige plek in een glazen kooi, maar het gaat in oktober 2020 verhuizen naar de Sacramentskapel. De kooi blijft, in verband met de klimaatregeling en de veiligheid.

Hoofddeksels en haardrachten
Favoriet zijn voor mij de portretten, met name de hoofddeksels van de mannen die zich lieten portretteren door van Eyck. Mode is niet alleen van deze tijd, ook in de late middeleeuwen of in het gotische tijdperk werden er 'statements' gemaakt met kleding, uit fijne en kostbare stoffen vervaardigd. Gewaden of tunieken afgewerkt met randjes van: OMG! Eekhoorn- of hermelijnpelsjes en daarbij frivole sieraden, gemaakt door vooraanstaande edelsmeden. Van Eyck portretteerde zijn vrouw Margareta, in 1439. De verhoudingen van onder andere hoofd/handen kloppen niet helemaal. Heur haar is volgens de mode in twee hoorntjes verdeeld, die zijn 'verpakt' in een soort netje, daarover een linnen doek. Ook mevrouw van Eyck draagt een robe, afgezet of gevoerd met eekhoornpels.

Sendelbinde
De man in 'Man met blauwe kaproen', een portret uit ca.1428, toont een ring, aangenomen wordt dat dit zijn verlovingsportret is. Het 'Portret van Jan de Leeuw' uit 1436, waarin de man met donkere kaproen ook een ring toont, betekent vermoedelijk dat zijn beroep edelsmid is. De kaproen was een hoofdbedekking voor mannen in het gotische tijdperk (1200 – 1480), een soort baret. De loshangende strook over de schouder werd sendelbinde genoemd (bron: 'Geschiedenis van het kostuum in kleur - Moussault'). Baudouin de Lannooy, zijn portret is uit 1435, was een hoveling van Filips de Goede en hij deed het eenvoudiger. Alleen het ophebben van een hoed is hier aan de orde, en daarbij bozig kijken. Het is een hoed van bont die ook Giovanni Arnolfini draagt in zijn portret. Misschien een rekwisiet uit van Eycks atelier...

Italiaanse tijdgenoten
Om Jan van Eycks optische revolutie in een breder perspectief te plaatsen, zijn zijn werken in de tentoonstelling samengebracht met bruiklenen van Italiaanse tijdgenoten als Fra Angelico, Paolo Uccello, Pisanello, Masaccio en Benozzo Gozzoli. In tegenstelling tot Van Eyck, die met olieverf schilderde, werkten de Italianen met ei-tempera. Terwijl Van Eyck zijn vernieuwingen met olieverf doorvoerde, experimenteerden de Italiaanse schilders op hun beurt met de ruimte en introduceerden het mathematische perspectief. Deze ontwikkelingen veroorzaakten revoluties in de schilderkunst aan beide zijden van de Alpen en hadden een grote impact. Het is uniek dat de werken van de kunstenaars uit Noord en Zuid uit die periode hier naast elkaar tentoongesteld zijn.

Een video-installatie aan het begin van het parcours, is het enige multimedia-object in deze tentoonstelling en geeft een overzicht van de restauratie die het veelluik vanaf 2012 in dit museum heeft ondergaan. Overigens is alle informatie over de restauratie van het veelluik op deze pagina te vinden: http://closertovaneyck.kikirpa.be.

Van Eyck – Een optische revolutie, t/m 30 april 2020, Museum voor Schone Kunsten MSK, Fernand Scribedreef 1, Gent (B). Websites: www.vaneyck2020.be | sintbaafskathedraal.be | Filmpje met uitleg over het Lam Gods: www.youtube.com/LamGods.

Terug naar boven