Mrt. - mei 2020, 15e jg. nr.1. Eindredactie: Rob den Boer. E-mail: redactie.bkj@gmail.com.
 

Museum Mayer van den Bergh

Het herdenkingsjaar van Pieter Bruegel de Oude (1525/30-1569) is inmiddels ten einde, maar 'Dulle Griet', omstreeks 1563 geschilderd door de meester, blijft wel op 'haar' plaats in het museum Mayer van den Bergh in Antwerpen.

Door Joke M. Nieuwenhuis Schrama

Voor een museumbezoek in Antwerpen wordt doorgaans op de eerste plaats gedacht aan het Rubenshuis, daarna wellicht het Museum Plantin-Moretus, dan is het MAS (Museum aan de Stroom) een optie, of het MuhkA(Museum van Hedendaagse Kunst Antwerpen). Het KMSKA (Koninklijke Museum voor de Schone Kunsten Antwerpen) is wegens verbouwing gesloten. Museum Mayer van den Bergh valt een beetje weg in de keuzes die er te maken zijn tussen de musea uit de Scheldestad, terwijl het toch in het historisch gedeelte ligt. Dit museum heeft de sfeer én de atmosfeer die een oud museum moet hebben. Het is wat donker en wat mysterieus, niet in de laatste plaats door de verzameling die zich erin bevindt.

De Dulle Griet
Dankzij de meesterverzamelaars Florent van Ertborn (1784-1840) en Fritz Mayer van den Bergh, zijn er veel 15e, 16e en 17e eeuwse werken van Vlaamse meesters te zien in Antwerpen. Mayer van den Bergh was een Bruegelkenner. Hij kocht al vanaf 1890 prenten van de meester, maar ook van diens zonen. Het moet persoonlijke belangstelling zijn geweest van de verzamelaar, of hij heeft het gewoon goed aangevoeld, want Bruegel werd in die periode niet hoog gewaardeerd. In 1894 werd de verzamelaar getipt door kunsthistoricus Max J. Friedländer. Het zou gaan om een paneel waarvan hij vermoedde dat het de verloren gewaande 'Dulle Griet' was, van Pieter Bruegel de Oudere. Dat Mayer van den Bergh een goede neus had, bleek wel. Hij schafte het werk via een tussenpersoon aan op een veiling in Keulen, waar het werd afgehamerd op minder dan 500 oude Belgische francs. Het tweede Bruegelschilderij kwam in 1899 in zijn collectie, 'Twaalf spreuken op houten borden', via een veiling in Parijs.

Mannin
De Dulle Griet herinner ik me enkel door de beeldverhalen van Suske en Wiske, die in de zestiger jaren als een dagelijkse stripfeuilleton werden gepubliceerd in de Leidse Courant. Geen idee destijds dat het om een figuur uit de schilderijen van Bruegel ging, ik dacht aan een stripfiguur uit Vandersteen's fantasie. Het woord 'dul' werd namelijk wel gebruikt in de trant van 'die is helemaal dul geworden', als het ging om iemand die buiten zinnen was geraakt van woede.

De Dulle Griet was echt lelijk uitgebeeld door Suske en Wiske-tekenaar Willy Vandersteen (1913-1990). Ze was wat gezet, met een dikke mopsneus en een kin die doorliep in de hals, maar had wel weer de outfit die Bruegel haar had gegeven in zijn schilderij, met borstplaat en een helmpje, alsook de lange wapperende haren. Evengoed, ook Bruegel heeft haar niet als een schoonheid neergezet, want bekijk de vrouw op het schilderij, waar zou hij de inspiratie hebben gevonden? De Dulle Griet ziet eruit als een mannin, een lange lijs, spichtig en het lijkt wel of zij een adamsappel heeft.

Karel van Mander beschrijft het werk in zijn Schilder-Boeck uit 1604 als volgt:
''(...)een dulle Griet die een roof voor de Helle doet, die seer verbijstert siet, en vreemt op zijn schots toeghemaeckt is: ick acht dees en ander stucken oock in s'Keysers Hof zijn (…)'' (Bron: DBNL)
Daarmee bedoelde Van Mander dat het werk vermoedelijk in Praag terecht was gekomen, in de verzameling van de Habsburgse keizer Rudolf II. Wat daarna met het paneel is gebeurd, is onbekend. Naar verluidt is het in 1648 als oorlogsbuit in Zweden terecht gekomen en mogelijk, na tweeënhalve eeuw, op de al genoemde Keulse veiling.

Kenau
De brandende stad die de Dulle Griet in het tafereel verlaat, heeft alle details die wijzen naar Bruegel's inspirator Jeroen Bosch (1450-1516). Grappig en bizar tegelijk, met een veelheid aan fantasiedieren en andere zelfbedachte creaturen, je komt ogen tekort. Een groep vrouwen heeft zich op een plek verzameld en zijn daar ongenadig aan het 'huishouden', vechtend met stokken en vuisten tegen fantasiedieren, al graaiend en snaaiend. En wat er te halen valt, is onduidelijk, alleen de Dulle Griet, centraal geplaatst in het tableau, heeft de buit al in haar schort geknoopt en in een kookpan verzameld. Onder haar linkerarm houdt zij bovendien een soort schrijn geklemd en in haar rechterhand heeft ze een zwaard in de aanslag, terwijl links ook nog een dolk achteloos aan een touw langs haar rok slingert. Zo stiefelt zij snel weg, op haar dunne benen.

Het werk deed mij denken aan Kenau Hasselaer (1526-1588), maar volgens de overlevering vonden haar acties – als aanvoerster van een vrouwenleger tijdens het Beleg van Haarlem – rond 1573 plaats, dus dat kan geen inspiratie voor Bruegel zijn geweest, de kunstenaar was toen al overleden. Willy Vandersteen heeft overigens 'zijn' Dulle Griet weer wel een rol gegeven in zijn stripserie 'De Geuzen', samen met Alva. (Bron: Historische kranten Leiden en omstreken).

Religieus
Er is in Museum Mayer van den Bergh echter veel meer kunst te bewonderen, zo is tijdelijk een werk van Jean Fouquet (1420-1471) te zien, een paneel dat behoorde tot de collectie van Florent van Ertborn. Van Ertborn liet zijn verzameling na aan de stad Antwerpen, waar hij van 1817 tot 1828 burgemeester was, onder meer ter inspiratie voor kunstacademiestudenten. Nu behoren de werken tot de collectie van het KMSKA.

Een groot contrast met de bovenomschreven hellevrouw van Bruegel, is Fouquet's schilderij 'Madonna omringd door serafijnen en cherubijnen'. Sereen en mystiek, zoals veel religieuze werken uit de 15e eeuw. Niet mijn favoriet, de moedermaagd en haar baby lijken celluloid poppen. Dit klinkt wat ontheiligend, celluloid bestond nog niet eens in de 15e eeuw, maar ze doen me toch echt aan dit materiaal denken. Op de smetteloze mantel van de madonna zit haar volledig naakte babyzoon, die vermoedelijk zojuist gedronken heeft aan de borst, want die is nog ontbloot. En, een goddelijk kind huilt niet en laat geen plasjes etc. gaan, dat zou te aards zijn ... Het is voor te stellen dat dit besteed is aan de liefhebbers van religieuze kunst.

Voor wat betreft dat genre kan meer bekeken worden, eveneens uit van Ertborn's collectie is een paneel van Antonello da Messina (1420-1479), getiteld 'Calvarieberg'. Het stelt de executieplaats van Jezus Christus voor, die buiten Jeruzalem zou hebben gelegen. Volgens de geschiedschrijving waren er drie kruisen, maar in het paneel van Da Messina hangen de twee mede-geëxecuteerden ieder aan een boom, waarvan de kruin is afgezaagd en de takken afgeknot. De kale bomen met hun lijken staan aan weerszijde van het kruis en het tafereel ziet er gruwelijk uit. Panoramisch is de achtergrond die de kunstenaar schilderde in deze terechtstelling, met een stad aan een meer (of is dat de Dode Zee?).

Museum Mayer van den Bergh, Lange Gasthuisstraat 19, 2000 Antwerpen (B). Website: www.museummayervandenbergh.be | filmpje: www.youtube.com/Dulle Griet in restauratie.

Terug naar boven