Juli - sept. 2020, 15e jg. nr.2. Eindredactie: Rob den Boer. E-mail: redactie.bkj@gmail.com.
 

Glas staat gelijk aan transparantie
– een eeuwenoude denkfout

Het Bauhaus Museum in Dessau, Duitsland, (geopend in september 2019) is een gebouw in een gebouw, een betonnen complex omhuld door glazen gevels. Die moeten een gevoel van transparantie geven, maar het geheel oogt kaal en gevoelloos.

Door Han de Kluijver

Het ontwerp van Addenda Architects uit Barcelona werd gekozen uit 831 inzendingen vanuit de hele wereld. De architectuur van het 105 meter lange, 25 meter brede en 12 meter hoge glazen volume is helder en eenvoudig. Het gebouw heeft een gemiddelde stedelijke schaal, tussen de grootte van een gebouw en de grootte van een stadsblok (flats) in. De plaats en afmetingen fungeren als een stadsgrens om stad en park af te bakenen. De ligging, een beetje terughoudend ten opzichte van de vroegere historische rooilijn van de vroegere bebouwing, suggereert een voortzetting van de stedelijke erfenis van de stad. In Dessau beleefde de wereldberoemde ontwerpschool Bauhaus haar hoogtijdagen tussen 1925 en 1932. Veel van de Bauhausontwerpen uit deze tijd, worden nu als iconen van de twintigste eeuw beschouwd.

Het concept
In tegenstelling tot het labyrintische Bauhaus museum in Weimar, ook geopend in 2019 (zie Glas nr. 2, 2019), is de structuur van het museum in Dessau zeer overzichtelijk: een reusachtige zaal/ontmoetingsruimte van vijf meter hoog op de begane grond en een 1.500 m2 zwarte betonnen doos op de eerste verdieping. Deze 'zwarte doos', een gesloten betonnen ruimte van achttien meter breed en honderd meter lang, is de eigenlijke tentoonstellingsvloer en rust op twee massieve trapkernen. De bovenzaal overbrugt zo de open benedenverdieping, waardoor hij lijkt te zweven. Het constructieprincipe is geïnspireerd op de bruggenbouw. De doos is gesloten vanwege de lichtgevoeligheid van de collectiestukken.

Roberto Gonzalez van Addenda Architects zei hierover in een interview (25 oktober 2019, nieuwsbrief Dessau stiftung): "Ons basisconcept voor het museum was om een grote, flexibele ruimte te creëren zodat tentoonstellingen en workshops kunnen plaatsvinden zonder op enigerlei wijze beperkt te worden door de architectuur...Zo kwamen we op het idee voor de Black Box, een gesloten betonnen kubus die boven de grond zweeft...Natuurlijk konden we de ruimte onder de Black Box niet open laten. We zijn in Noord-Europa waar het veel regent en erg koud wordt. Daarom hebben we een soort winterjas van glas gebouwd. Deze glazen gevel beschermt de gebouw, maar het creëerde ook extra ruimte voor tentoonstellingen, evenementen en kantoren op de begane grond."

De gevel
In totaal waren er 571 glazen panelen in drie lagen nodig, die zorgen voor warmte-isolatie, zonwering en veiligheid. Het gebouw is wellicht een creatieve visie op het modernisme, maar de glazen gevels vormen wel het meest problematische deel van het gebouw. Door de glazen gevels drie meter voor de zwarte doos te plaatsen, werken zij als een kas en moesten allerlei maatregelen genomen worden tegen de hitte. Gestuurde kleppen voor verticale ventilatie, metalen gecoate gordijnen en gezeefdrukte puntjes op de buitenlaag van het glas (reductie 30%) moeten het binnenklimaat draaglijk houden. Langs het glas is een koof (plafondrand) gecreëerd voor een metaal gecoat warmte-isolatiegordijn, dat indien nodig kan worden gesloten.

Op de 'artist impressions' van het ontwerp zien we open gevels met een helder zicht naar de begane grond en de zwevende tentoonstellingsruimte. Afhankelijk van de lichtval door het glas, ontstaat een spel van reflectie en doorzichten in de glazen gevel. Daarmee gaat het gebouw een relatie aan met zowel de stedelijke omgeving aan de ene zijde, als de parkomgeving aan de andere zijde. Bij het betreden van het gebouw lijkt alles desondanks open en transparant.

Het nieuwe Bauhaus Museum verwijst naar enkele specifieke kenmerken van de Bauhaus-school in Dessau: de glazen vliesgevel, de twee verdiepingen tellende brug en de algemene indruk van transparantie, lichtheid en vlakke oppervlakken. Het nieuwe museum verbindt het iconografisch erfgoed ('Less is More') met een manifest van de hedendaagse cultuur ('The Age of Less').

Door de tentoonstelling 'Sympton Bauhaus' van het afgelopen jaar in West, de voormalige Amerikaanse ambassade aan het Voorhout in Den Haag, zijn we genuanceerder over het modernisme van de jaren dertig gaan denken. Deze tentoonstelling liet Bauhaus niet zien als een 'time changer', zoals de beeldvorming graag wil, maar als een product van zijn tijd, die uiterst problematisch was, vol politieke ontwrichting en sociale onrust in het Duitsland tussen de Wereldoorlogen.

Politieke invloeden
Het Bauhaus werd hier niet geïntroduceerd als een puristisch idee, een nastrevenswaardig ideaal, maar als het symptoom van een kwaal, een nare afwijking. Het radicale omdenken van het Bauhaus is altijd als een positieve kracht belicht, als een modernistische avant-garde. Maar de curatoren Hans D. Christ en Iris Dressler vestigden in hun tentoonstelling in West de aandacht niet op het artistieke potentieel van het afwijkende curriculum, maar op de politieke invloeden waarin de school tijdens het interbellum functioneerde en zelfs daarna, toen de school door de nazi's was opgeheven en de oud-leerlingen uitzwermden over de wereld en hun invloed lieten gelden.

Het Bauhaus blijkt in alle fasen nauw verbonden te zijn geweest met een economisch-politieke elite, die de school en de studenten inhuurde en er een onversneden militaire agenda op nahield. De studenten blijken zowel voor als na de oorlog weinig problemen met die agenda te hebben gehad en zijn bereid geweest zich daaraan te verbinden en er vorm (en inhoud) aan te geven.

Op de tentoonstelling in West werden bijvoorbeeld constructivistische prenten getoond, vergezeld van oorlogsfoto’s van oud-vliegenier Edward Steichen, wapenontwerpen van El Lissitzky, en een naar militaire normen ontworpen stadsdeel van Walter Gropius. De verhuizing van de school van Weimar naar Dessau blijkt mede gefinancierd door vliegtuigbouwer Juncker, met wie de school nauwe relaties aanging en waar allerlei oud-studenten aan de slag gingen, ook toen het Bauhaus door de nazi’s werd gesloten. Verschillende oud-studenten werkten na sluiting van de school zonder scrupules voor de nazi’s en gaven vorm aan diverse propagandatentoonstellingen.

Transparantie
Terug naar het nieuwe Bauhaus Museum in Dessau, dat duidelijk voortborduurt op het gedachtegoed van de vroeg twintigste-eeuwse modernisten. Maar waar het nieuwe Bauhaus-Museum in Weimar bekritiseerd is om zijn lompe betonnen uiterlijk, een 'apotheose van het beton' werd het wel genoemd, laat dit nieuwe Bauhaus Museum in Dessau juist het andere uiterste van het modernisme zien: de kale, ongevoelige architectuur en het idee dat gul gebruik van glas altijd een gevoel van transparantie oplevert. Het duurdere anti-reflecterende glas was hier een betere toepassing geweest, om het gebouw transparanter te maken, door minder reflectie.

Meer informatie: www.bauhaus-dessau.de.

Han de Kluijver is architect bna bni bnsp.

Terug naar boven