Juli - sept. 2020, 15e jg. nr.2. Eindredactie: Rob den Boer. E-mail: redactie.bkj@gmail.com.
 

Grandioos Glas
Optische glaskunst uit Tsjechië en Slowakije in het Escher Paleis

Optisch glas heeft een unieke uitstraling. Holten en bollingen veroorzaken vergroting en verkleining van doorkijkjes en weerspiegelingen. Het slijpwerk geeft een spiegelend, lichtbrekend en regenboogkleurig effect. De kracht van de sculpturen schuilt in de wisselwerking tussen de objecten, de omgeving en de toeschouwer. Voorbeelden hiervan uit Tsjechië en Slowakije zijn nu te zien in het Escherpaleis in Den Haag.

Door Han de Kluijver

Door het geraffineerde slijpwerk en de verlijmde lagen van optisch glas, manipuleren de objecten de omgeving, die er doorheen is te zien. Het uiteindelijke optische effect is zelfs voor de maker nauwelijks te voorspellen. Als geen ander weten de Tsjechische en Slowaakse glaskunstenaars de bijzondere effecten van het optische glas uit te buiten. Door de werking van het licht en door verandering van gezichtspunt, levert één object verschillende verschijningsvormen op. In het Escher Paleis in Den Haag spelen de objecten met de ogen van de toeschouwer, net zoals M.C. Escher zijn toeschouwers meermaals vol verwondering laat kijken naar hetzelfde werk.

Werken met optisch glas vraagt om geduld, concentratie en aandacht. Optisch glas is glas van de hoogste kwaliteit, een kostbaar materiaal dat gebruikt wordt voor lenzen, microscopen en telescopen. In Europa hebben alleen Italië, Frankrijk en Tsjechië zand dat goed genoeg is om er het pure, optische glas van te maken. Vanwege het trage afkoelingsproces en het slijpen en polijsten, is het bewerken van het glas een langdurig proces. Na ieder stadium van het polijsten wordt het glas zorgvuldig gewassen. Ook de kunstenaar ontsnapt niet aan een rigoureuze hygiënische routine. Het kleinste fragmentje dat achterblijft op de kleding of de handen kan al krassen in het glas veroorzaken.

Collectie Jonker/Zaremba
In 2009 overleed de glasverzamelaar Sam J. Jonker (1930-2009), die samen met zijn vrouw Valentine Zaremba (1936-2017) een indrukwekkende collectie van ruim honderd glasobjecten uit het voormalige Tsjecho-Slowakije opbouwde. Het grootste deel van de collectie is ondergebracht bij de in 2001 opgerichte Stichting Modern Glas, die de collectie in langdurig bruikleen aan het Gemeentemuseum Den Haag, nu Kunstmuseum Den Haag, heeft gegeven, zodat de collectie voor een breed publiek toegankelijk is. Een kleiner deel is te bezichtigen in het Nationaal Glasmuseum in Leerdam. (Zie ook: www.stichtingmodernglas.nl/sam-j-jonker-valentine-zaremba)

Een deel van de glasobjecten is nu te zien in het Escher Paleis. Aanvankelijk richtten Sam Jonker en Valentine Zaremba zich als verzamelaars op het werk van de Nederlandse glaskunstenaar Andries Copier. Maar eind jaren tachtig ontwikkelden zij zich tot pleitbezorgers van de Tsjechische en Slowaakse optische glaskunst. De eerste optische glasobjecten die de verzamelaars verwierven, waren van de hand van Václav Cígler, die de basis van de glascollectie Jonker-Zaremba vormen. Later kochten zij hoofdzakelijk werk aan van diens belangrijkste leerlingen, onder wie Miloš Balgavý, Štepán Pala, Zora Palová, Pavol Hlôška, Juraj Opršal, Josef Tomecko en Eva Fišerová.

Václav Cigler (1929) is een absolute meester van de optische glastechniek en een van de eerste kunstenaars die glas gebruikte voor zijn minimalistische beeldhouwkunst. Hij voelde een verwantschap met de kunst van De Stijl, met name door de wijze waarop de kunstenaars van deze beweging naar het elementaire in de kunst zochten. In Nederland was Václav Cígler ook geen onbekende. In 1969 was zijn werk voor het eerst te zien in een tentoonstelling over Tsjechisch glas in Amsterdam. In 1975 stelde conservator Bernardine de Neeve een tentoonstelling van zijn werk samen in museum Boijmans van Beuningen en dertig jaar later werd zijn werk tentoongesteld in het Haags Gemeentemuseum.

Begin jaren vijftig studeerde Cígler aan de Academie voor Kunsten, Architectuur en Design in Praag bij Josef Kaplický. In 1965 richtte hij de studio Glass in Architecture op aan de Academie voor Beeldende Kunsten in Bratislava. Deze studio, die hij tot 1979 leidde, inspireerde een hele generatie Slowaakse kunstenaars om technisch hoogstaande glasobjecten te maken. Zijn studenten konden ook onder het communistisch bewind vrij experimenteren met glas, omdat het niet als een ideologisch verdacht artistiek medium werd beschouwd. Ook andere glaskunstenaars, zoals Lubomír Arzt, waren onder de indruk van Cíglers open werkwijze, waarin elke vorm van paternalisme en dwang ontbrak. Zo ontstond een nieuwe generatie kunstenaars, die het medium glas als minimalistische beeldhouwkunst opvatte en er nieuwe conceptuele kunst mee schiep.

De abstract-geometrische optische glaskunst van Václav Cígler (1929), Lubomír Arzt (1946-2015), Miloš Balgavý (1955), Zora Palová (1947) en Štepán Pala (1944) is t/m 8 november 2020 op meerdere plekken in het voormalige winterpaleis van Koningin-moeder Emma tentoongesteld. Kijk, beweeg en bewonder.

Grandioos Glas: Optische glaskunst uit Tsjechië en Slowakije, t/m 8 november 2020, Escherpaleis, Lange Voorhout 74, Den Haag. Website: www.escherinhetpaleis.nl.

Han de Kluijver is architect bna bni bnsp.

Terug naar boven