Nov. - dec. 2020, 15e jg. nr.3. Eindredactie: Rob den Boer. E-mail: redactie.bkj@gmail.com.
 

This is America: Art USA today

Onder deze titel heeft Robbert Roos, directeur van Kunsthal KAdE in Amersfoort, een indrukwekkende en gedenkwaardige tentoonstelling samengesteld, die een visueel verslag is geworden van zijn roadtrip in 2019 door de Verenigde Staten. In tweeënhalve maand reisde hij namelijk door vijftig staten en ervoer een land dat gespleten lijkt door raciale conflicten, een schrijnend verschil tussen rijkdom en armoede en haast onoverbrugbare sociale en politieke problemen.

Door Wim Adema

De strijd tussen Democraten en Republikeinen verhevigt de grote maatschappelijke problemen nog eens extra. De Verenigde Staten zijn echter ook een land waarin Amerikaanse kunstenaars met moed en strijdbaarheid deze grote maatschappelijke problemen onder de aandacht van de bevolking willen brengen. Robbert Roos sprak tijdens zijn reis met vijfennegentig kunstenaars, curatoren en galeriehouders en constateerde dat de Amerikaanse kunstenaars op een geheel eigen wijze een plaats hebben ingenomen in het politieke debat. In de expositie van KAdE is momenteel een indrukwekkend overzicht van deze maatschappelijke betrokkenheid te zien.

Voorgeschiedenis
De nieuwe expositie in Kunsthal KAdE vormt een onderdeel van een serie tentoonstellingen die al in 2012 is begonnen met een tentoonstelling over de Caraïben. De opzet van deze serie is om de beeldende kunst van een land of regio centraal te stellen. Na de Caraïben volgden tentoonstellingen over Japan (2013), België (2014), Brazilië (2016) en Zuid-Afrika (2018). In 2020 zou de aandacht gericht worden op de VS. Hiervoor waren drie exposities gepland. Door Covid-19 moest dit plan echter worden geschrapt en ontstond alleen in het voorjaar van 2020 de tentoonstelling 'Tell me your story', die een beeld gaf van Afrikaans-Amerikaanse kunst. Door medewerking van musea, galeriehouders en particulieren was het mogelijk deze tentoonstelling nog tot september 2020 te continueren. 'This America: Art USA today' is de zesde editie van deze serie.

Dodge Charger
Hoewel het een onmogelijke opgave lijkt, is Kunsthal KAdE erin geslaagd om voor deze tentoonstelling een duidelijke en informatieve verhaallijn te maken. In de grote benedenzaal is direct bij binnenkomst een duidelijk overzicht van de expositie aanwezig. Blikvanger en icoon in deze zaal is ongetwijfeld de rode rechtopstaande Dodge Charger uit 1969, een auto die verticaal balancerend op de gecrashte voorkant toch een evenwicht zoekt. De kunstenaar Hank Willis Thomas realiseerde een wankele balans tussen een Amerikaanse droom uit de zeventiger jaren, de auto speelde namelijk een belangrijke rol in de toen populaire televisieserie 'The Dukes of Hazzard', en de aantasting en vergankelijkheid van een geliefd automodel. Een groot spandoek van 3 x 10 meter trekt eveneens de aandacht. Het is een werk van Michelangelo Lovelace en heet 'Glory, Columbus, Ohio, from For Freedoms-50 State Initiative' (2018). Dit doek hangt op een groot ijzeren stellage, midden in de ruimte van de zaal tussen de rechter- en linkerwand. Het is een donkerbruin geschilderd spandoek waarop uitspraken te zien zijn als 'Let Freedom ring-one vote'. Ik zie protesterende mensen, contouren van huizenrijen en een Amerikaanse vlag in een donker, ontnuchterend perspectief.

Op de linker museumwand lees ik bij 'vijftig fotobeelden' teksten als 'For Freedom 50 state, Inaction is apathy', 'Collision is violence' en 'Where do we go from here'. Het is een project van Michelangelo Lovelace. In vijftig staten van de VS hebben kunstenaars op billboards (1:1) indringende mededelingen geplaatst. Het zijn eenzame visuele verontrustende tekens in een soms desolaat landschap: 'I am you--I have fallen once en I can't get up'. Een zin die mij bijblijft is:
'Welcome to America, the only industrialized country without national healthcare'.

Rhetorical Landscape
De kunstenares Catharine Opie maakte een animatiefilm waarin wapens en een beschoten Amerikaanse vlag de dramatiek laten zien van gebruikte wapens in de USA. Op een beeldscherm zie ik wapens van allerlei soorten achter elkaar naar beneden 'zweven'. Op de bodem ontstaat langzaam een berg van wapens. Telkens opnieuw probeert een wapen zijn 'plaats' te veroveren in deze berg. Het is een wrikken en schikken van jewelste. Als de berg hoog genoeg is, dwarrelt een aangeschoten Amerikaanse vlag naar beneden, die op de top van de berg een laatste 'rustplaats' vindt.

Vier Kabinetten
Op de grote bovenzaal zijn vier Kabinetten ingericht. Ieder kabinet heeft een eigen thematiek.
In het eerste Kabinet staat de Afrikaans-Amerikaanse gemeenschap centraal. Het zijn beelden van slavernij, de strijd om burgerrechten en het verzet tegen onderdrukking, maar ik zie ook pogingen om als slaaf weg te vluchten en nieuw leven op te bouwen. De Black Lives Matter geeft in deze tijd opnieuw uitdrukking aan een verzet dat steeds opnieuw nodig blijkt te zijn. Guerilla Girls maakten posters met protestteksten in grote letters zoals 'MoMa loves DaDa not MaMa'.

Het tweede Kabinet toont beelden over de LGBTQ en vrouwenrechten. Het is een actuele strijd tegen de conservatieve politieke krachten, die in de belangrijke Supreme Court (Hooggerechtshof) inmiddels een meerderheid hebben verworven. De kunstenaars in dit kabinet zijn zeer bezorgd dat de positie van vrouwen (abortuswetgeving) en LGBTQ-ers juridisch en inhoudelijk verder onder druk zal komen te staan. Onder meer Avram Finkelstein strijdt tegen mogelijke ingrijpende juridische veranderingen: 'The American Dream: This is not a safe space to be a queer'.

In het derde Kabinet wordt de positie van de Native Americans weergegeven. De verdere aantasting van de grondrechten van de 'natives' is verontrustend. Zij werden al teruggedrongen in reservaten, maar door de huidige politieke en economische ontwikkelingen raken zij nog meer land en bezittingen kwijt. De kunstenaars Edgar Heap of Birds en Julie Buffalohead voeren veel verzet hier tegen met hun kunstwerken.

De grenssituatie van Mexico en de Verenigde Staten bij de plaatsen El Paso en Ciudad Juárez vormt de inhoud van Kabinet 4. Het is een gebied dat gescheiden wordt door de rivier de Rio Grande en dat een werkelijke afscheiding kreeg met de Muur, een voortzetting van een het al eerder neergezette ijzeren hekwerk. Deze 'Muur', een beleidsbesluit van de regering Trump, zorgt niet alleen fysiek voor een grote afscheiding, maar veroorzaakt ook veel persoonlijk leed bij de bewoners, zowel aan de Mexicaanse als aan deAmerikaanse zijde. Een groot aantal kunstenaars, zoals Haydee Alonso en Luis Roacho Aquilera vestigen met hun werk kritische aandacht op deze maatschappelijke problemen.

De fotograaf Andres Serrano maakte in de bovenzaal van het museum een wand met veel reclame- en promotiemateriaal van Donald Trump. Hiermee wil Serrano laten zien hoe geraffineerd de huidige president van de VS in de loop der jaren zijn eigen naam, persoon en bedrijf via een uitgekiende reclame- en marketingstrategie als 'merk' in de markt heeft gezet. Een strategie die hij als president opnieuw gebruikte. De talloze fraai gerangschikte attributen tonen echter ook een grote leegheid en een deprimerende zelfverheerlijking.

Luis Roacho Aquilera schildert portretten van beschadigde Mexicanen in olieverf. In 'El Senalado' (2018) is een Mexicaanse man geschilderd in donkerbruine kleuren. Hij heeft een aangetast en gehavend gezicht, waarvan het linkeroog dichtgeslagen lijkt en het rechteroog ons wanhopig aankijkt. Aan de linkerkant van de doek proberen verticale ruwe verfstreken het gezicht weer weg te schilderen, wat niet lukt.

Daartegenover probeert Alexia Haydee in haar fotobeelden op een lichtvoetige manier een balans te vinden tussen werkelijkheid en droom. Het is een visuele poging om het leven een positieve wending te geven. Op de foto's zijn telkens twee handen te zien, die in een verfijnde geometrische houding naar een balans zoeken tussen de vorm van een ijzeren ring en de houding van handen en vingers, die wit geverfd zijn. Het zijn poëtisch-wit geschilderde vingers, die de compositie van de fotobeelden aantrekkelijk en tegelijk verwarrend maken. Je ontkomt niet aan de indruk dat in deze serie 'Inter-Acting' gezocht wordt naar nieuwe 'grenzen' van het menselijk bestaan, mogelijk naar betere leefomstandigheden in het grensgebied van de steden El Paso en Ciudad Juárez.

Azul Arena #003 is een tijdschrift dat op deze expositie voor iedere bezoeker beschikbaar is. De oprichter en hoofdredacteur, Edgar Picazo Merino, is dit blad begonnen om met name aandacht te vragen voor de problemen in het grensgebied van de VS en Mexico. Met dit tijdschrift wil hij voor de bewoners van dat gebied een 'mobiele galerie' zijn en aan kunstenaars de mogelijkheid geven om kritische kunstwerken te publiceren. Merino wil laten zien dat met nieuwe creativiteit het leven door kan gaan en dat oplossingen mogelijk zijn. Azul Arena: "Wie de grens oversteekt ziet vooral zand (arena) en de eindeloze blauwe (azul) lucht." In nummer #0003 staan bijdragen over de kunstenaars Alejandra Aragón, Rezizte, Monica Lozano, Haydee Alonso en Luiz Roacho Aquilera.

Van de kunstenaar Alixa Garcia is op deze grote tentoonstelling een zeer monumentaal werk te zien: 'Who is Next: Up in Arms', (2014), een geschilderd doek met 194 kinderen die tussen december 2012 en december 2013 door geweld in de VS. zijn omgekomen. Dit werk is voor mij het centrum van deze expositie geworden. De schietpartij op 14 december 2012 met 28 dodelijk slachtoffers In Sandy Haak (VS.), waarbij twintig kinderen zijn omgekomen, was voor Alixa Garcia de aanleiding om het alom aanwezige geweld tegenover kinderen in de VS. visueel weer te geven. Het is een project van zeven jaar geworden, waarvan nu in Kunsthal KAdE het complete werk te zien is. Met geplet potlood en verf op papier zijn honderdvierennegentig kinderen op een vrolijke en levenslustige wijze getekend. Alle kinderen zwaaien uitbundig naar de bezoeker en lijken speels om aandacht te vragen. Het paneel is een open, positieve en nieuwe ruimte geworden waarin hun leed omgezet is in vertrouwen voor de toekomst. Je vergeet haast dat zij door geweld om het leven zijn gekomen. Het is nauwelijks voor te stellen dat er zoveel leed achter de vrolijke gezichten van de kinderen verscholen lag.

Roadtrip 2019
Door de rondreis van Robbert Roos in 2019 in de Verenigde Staten kwam ontzettend veel materiaal beschikbaar voor de samenstelling van deze tentoonstelling in Kunsthal KAdE. De aanwezige kunstwerken weerspiegelen de inhoud van zijn gesprekken met galeriehouders, kunstenaars en curatoren. Deze werken bepalen onverbloemd en indringend de inhoud en vormgeving van 'This is America/ Art USA Today'. Het omvangrijke reisverslag van Robbert Roos vormt een essentieel onderdeel van deze expositie en zorgt voor veel belangrijke informatie over de VS.

This is America: Art USA today, t/m 3 januari 2021, Kunsthal KAdE, Eemplein 77, Amersfoort. Website: www.kunsthalkade.nl.

Wim Adema is beeldend kunstenaar en fotograaf en publiceert regelmatig artikelen over beeldende kunst in diverse media.