Nov. - dec. 2020, 15e jg. nr.3. Eindredactie: Rob den Boer. E-mail: redactie.bkj@gmail.com.
 

Luchtschepen, op weg naar een nieuwe toekomst

Folkert de Jong (1972) werd als eerste 'Kerkmeester' gevraagd een installatie te maken voor het middenschip van de Grote Kerk in Veere. Het resultaat is een armada van kaarsvetschepen. De titel 'Ex Voto' verwijst naar offerbeeldjes die kerkgangers aan heiligen schonken, hopend op een behouden vaart, gezondheid, liefde en betere tijden.

Door Han de Kluijver

De Grote Kerk in Veere is een immens monumentaal gebouw, met bescheiden ramen omlijst door baksteen. Deze 14e-eeuwse laatgotische basiliek doet al tweehonderd jaar geen dienst meer als kerk. Napoleon gebruikte de kerk als hospitaal voor zijn soldaten, later was er een armenopvang en opslag van spullen. Folkert de Jong is de eerste kunstenaar die als 'Kerkmeester' zijn eigen invulling mag geven aan het middenschip van dit imposante gebouw.

De Jong is vooral bekend om zijn levensgrote beeldengroepen, gemaakt van polyurethaanschuim. Dit materiaal is niet bedoeld voor de eeuwigheid en is al helemaal niet milieuvriendelijk. Juist deze verontrustende eigenschap interesseert de kunstenaar. Maar hij heeft ook gewerkt met heel andere materialen zoals plastic, glas en brons. Bij de beeldengroepen van mensfiguren zien we vaak zijn sterke fascinatie voor de psychische en lichamelijke conditie van de mens. Zijn werk gaat over grote onderwerpen zoals conflicten in oorlog, politiek, religie en economie, maar het kan ook gaan over innerlijke conflicten.

In 2016 was bij DordtYart en het Dordrechts Museum in Dordrecht de grote tentoonstelling 'Glassfever' te zien. Tijdens deze tentoonstelling werden objecten uit de Berengo-collectie uit Venetië tentoongesteld. Een aantal kunstenaars kreeg van DordtYart de kans om bij de Berengo Studio in Murano, Venetië, met glas te werken. Voor De Jong was het de eerste kennismaking met glas. Hij ontwierp negen grote koppen voor de tentoonstelling. Tijdens het werkproces realiseerde hij zich dat het werken met ambachtslieden meer opleverde, dan dat je alleen zou kunnen doen. Het betekende ook dat hij een deel van de uitwerking van het idee uit handen moest geven. Recent maakte hij een kunstwerk van veelkleurig glas-in-lood voor het Cascadecomplex in Groningen.

Een armada
Hoe anders reageert het materiaal glas dan kaarsvet, dat al bij 35 graden smelt. De 25 scheepsmodellen met een lengte van een kleine meter per stuk, zijn volledig vervaardigd uit veelkleurig kaarsvet. De Jong smolt 400 kilo kaarsvet, toch lijken de schepen vederlicht. Als een armada doorkruisen ze het middenschip van de kerk, bungelend aan kabels, op hoogtes variërend van twee tot vijf meter. Op het dek van de scheepsmodellen staan offerkaarsen als masten.

Een kaars en een kerk horen volgens De Jong bij elkaar. "Het is een ritueel om in de kerk een kaarsje aan te steken. Stel je voor dat we dat met deze schepen zouden doen. Zou het niet geweldig zijn om dat kaarsvet te zien druipen? Het materiaal roept dat op. Het draagt het verhaal in zich van de tijdelijkheid van het menselijk lichaam."

Voor de grote monumentale ruimte van de Grote Kerk in Veere wilde De Jong iets maken waarbij je kunt wegdromen. Een verlangen naar elders, fantaseren over wat er nog meer achter de horizon kan zijn. "Naar meer willen. En daar ook bang voor zijn." De schepen, hangend in de lucht, varen een mooie, rijke toekomst tegemoet, zoals de VOC-schepen van weleer. Of zeilen ze naar hun ondergang? De interpretatie laat De Jong aan de toeschouwer over.

Dat de tentoonstelling midden in een gezondheidscrisis geopend wordt, geeft het werk een extra lading. Hierover zei De Jong in een gesprek met het Mondriaan Fonds, dat een bijdrage gaf voor het werk: "Je staat in een ruimte met een religieuze sfeer, terwijl de buitenwereld door de coronacrisis wordt getekend. Die dreiging is pittig, ik ben er erg door naar beneden getrokken, toen ik twee maanden geleden zelf klachten kreeg. Ik wil de kans grijpen daar een positieve energie tegenover te zetten én kunst te delen met iedereen."

De Jong heeft zijn tentoonstelling 'Ex voto' (gebedsoffer) genoemd. Het vertrouwen in ex voto’s was vroeger in de scheepvaart groot. Het scheepsgilde doneerde modellen van werkelijke schepen aan de kerk, opdat God over het schip en de bemanning zou waken. "Ik ben religieus opgevoed," verklaart hij. "In Egmond aan Zee zat ik als jongetje in de kerk. Daar hingen ook scheepsmodellen. Die waren gedoneerd door de schippers uit het vissersdorp. Als zij op zee waren, gingen hun vrouwen naar de kerk en ze hoopten en baden dat hun mannen levend terug zouden komen. Als kind vond ik dat al heel fascinerend."

De installatie vraagt erom om in het echt bekeken te worden. Je moet eronder staan en erdoor worden opgezogen, worden meegenomen. Voor De Jong zijn deze schepen lichamen. "Ze hebben een ziel. Ik vind dat de essentie van kunst, dat materiaal bezield wordt. Dat kan kaarsvet zijn of purschuim, wat ik ook graag gebruik. Als ik daar een poëtisch verhaal mee kan maken, als mensen emotioneel worden van iets van purschuim, dan is dat toch geweldig?"

Folkert de Jong, Ex Voto, t/m 28 februari 2021, Grote Kerk Veere, Oudestraat 26, Veere. Meer informatie: www.grotekerkveere.nl.

Han de Kluijver is architect bna bni bnsp.

Terug naar boven