Sept.-okt. 2021, 16e jg. nr.1. Eindredactie: Rob den Boer. E-mail: redactie.bkj@gmail.com.
 

Een Apostelhuis van papier

''Ik kan niet buiten Delft, ik voel me met die stad verbonden, met al die ouwe steentjes ervan. Het liefst zat ik in de Oude of de Nieuwe Kerk met de gotiek om me heen. Ik ben altijd gotiekziek geweest.''
(Jan Schoonhoven)

‘Het Apostelhuis van Jan Schoonhoven. Een meesterwerk van papier’ is een kleine expositie in een van de kabinetten van het mooie Museum Prinsenhof Delft. Letterlijk en figuurlijk vormt dit 'sleutelstuk' van Jan Schoonhoven (1914-1994) het middelpunt, samen met zes zelden getoonde tekeningen en twee vroege reliëfs van de kunstenaar.

Door Joke M. Nieuwenhuis Schrama

Het Apostelhuis, dat een smalle gotische kapel voorstelt, is een maquette of assemblage van ribkarton en papier. De uitgeknipte tekeningetjes van Bijbelse figuren zijn met Oost-Indische inkt bewerkt. Het werk werd rond 1953 door Jan Schoonhoven gemaakt. In de loop der tijd is het in particulier bezit gekomen en in 2019 uiteindelijk verworven door Museum Prinsenhof. De maquette meet h.36 x l.35,5 x b.9 cm en stond in de particuliere collectie als 'Kasteel' te boek. Het was bij de verwerving door het museum in erbarmelijke conditie.

Gehavend
Het werk – waarschijnlijk niet als kunstobject bedoeld – werd in Museum Prinsenhof voor het eerst aan het publiek getoond tijdens de oeuvretentoonstelling van de kunstenaar in 2015, 'Kijk, Jan Schoonhoven'. Deze werd georganiseerd in het kader van zijn honderdste geboortejaar. Voor deze tentoonstelling was het werk weliswaar schoongemaakt, maar het bleef gehavend; als 'gebouw' in een 'verkrotte' staat.

Herkomst
Hoofdconservator Anita Jansen vertelde dat de herkomst van het Apostelhuis min of meer is achterhaald. Een bevriende kunstenaar van Schoonhoven was zeer geïnteresseerd in het werk en zou het van hem hebben 'losgepeuterd'. Deze vriend liet het echter achter in het huis dat hij huurde. De nazaten van de verhuurder bleken het werk in hun particuliere collecties te hebben. Het werd door de zoon van de kunstenaar toen ook herkend.

Jazz
Het fragiele Apostelhuis heeft dan wel geen grote reizen gemaakt, maar was bepaald niet in optimale omstandigheden bewaard gebleven. Dat kan eigenlijk niet anders, papier en karton zijn kwetsbaar. Het werk was verstoft en behoorlijk beschadigd. Het had daarvoor ook al tijden in het gastvrije huis van Schoonhoven doorgebracht aan het Vrouw Juttenland, waar destijds fors werd gerookt tijdens de vele jazzconcerten die de kunstenaar en zijn vrouw organiseerden. Het materiaal zal toen al zijn aangetast door nicotine. Probeer je maar voor te stellen hoe bijvoorbeeld de vitrage eruit ziet als er continu wordt gerookt in een huis. Dat kan worden gewassen, maar papier absorbeert en 'patineert' vervolgens, om het maar netjes te zeggen. Kijk naar boeken die lang in een ruimte liggen waar wordt geleefd en gerookt. Afhankelijk van de papiersoort ontstaat er geheid verkleuring aan het boekblok.

R.K.
Schoonhoven maakte het Apostelhuis tijdens een depressieve periode, waarin hij voor zijn zoon Jaap, geboren in 1950, ridderkastelen en andere speelgoed bouwwerkjes maakte. Echter, het Apostelhuis kan niet als speelgoed worden gezien. Een peuter begrijpt niet veel van figuren met een stralenkrans en symbolische attributen. Hij of zij zou een object als dit meer als een poppenhuis zien. Het Apostelhuis kwam voort uit Schoonhovens' buitengewone fascinatie voor de Rooms-Katholieke geloofsbeleving, het mystieke. En dat terwijl hij van gereformeerde huize was. Zijn collega-kunstenaars begrepen deze religieuze interesse niet altijd.

Hiërarchie
Het Apostelhuis heeft drie verdiepingen, verbonden door laddertjes en klapluikjes. Er verblijven meer dan veertig figuren. Uiteraard de twaalf apostelen, verder zeven diakenen en de vier evangelisten. Op de zolder, de derde verdieping, huizen wat Bijbelse dieren. Er is een bepaalde hiërarchie te zien, die Schoonhoven in de plaatsing van de figuren heeft gebruikt. Hoe hoger in de rangorde van de heiligen, hoe hoger de verdieping. De vier evangelisten bijvoorbeeld, staan op de tweede verdieping. Op iedere verdieping heeft Schoonhoven wat engelen toegevoegd. Hij lijkt geïnspireerd te zijn door de vroegchristelijke kerk en -kunst.

Krukkenkruis
In de hoeken van de diverse toogkozijnen heeft de kunstenaar het zogenaamde krukkenkruis getekend. Aan de nok, tegen de voorgevel, is een 'gewoon' kruis bevestigd, formaat luciferhoutje. Het is ook het enige houten materiaal in het werk. Of zo'n kruis ook aan de achterzijde tegen de nok heeft gestaan, blijft de vraag. Een aanwezig aanzetstukje doet dat namelijk wel vermoeden.

Namen
Bij de restauratie kwam aan het licht welke namen de figuren hebben, omdat de kunstenaar deze op de voetstukjes had geschreven en die vervolgens zo aan de 'vloeren' had bevestigd. Zeer praktisch trouwens bij deze gehele operatie... Niet iedereen zou weten wie wie is. In het afgelopen jaar is het Apostelhuis na uitvoerig (kunsthistorisch) onderzoek volledig gerestaureerd. Deze restauratie werd gedaan door papierrestaurator Francien van Daalen en dit kan zeker 'monnikenwerk' worden genoemd. Zij had hier geen standaardklus aan en is hier samen met een gespecialiseerd team met vier experts intensief mee bezig geweest. Een film over het complexe proces van deze restauratie is in deze tentoonstelling te bekijken.

Sleutelstuk
Museum Prinsenhof verzamelt sleutelwerken van kunstenaars uit de Nul- of Zerogroep die oorspronkelijk in Delft is ontstaan uit de Nederlands Informele Groep (1958), opgericht door Schoonhoven en Jan Henderikse. Naast deze twee kunstenaars bestond de beweging uit Henk Peeters, Armando en Cees van Bohemen.

Het presenteren van kunst van de kopstukken uit deze groep, is een hoofdthema in het museumverhaal over Delftse Meesters. Het Apostelhuis markeert de overgang van Schoonhovens' nog figuratieve werk naar zijn eerste abstracte reliëfs. Een goede gelegenheid om het historische Prinsenhof eens te bezoeken, waar nog een andere mooie tentoonstelling is te zien: Jingdezhen 1000 jaar Porselein.

Het Apostelhuis van Jan Schoonhoven. Een meesterwerk van papier, Museum Prinsenhof Delft, t/m 10 oktober 2021. Website: prinsenhof-delft.nl.