Sept.-okt. 2021, 16e jg. nr.1. Eindredactie: Rob den Boer. E-mail: redactie.bkj@gmail.com.
 
VOORKANT ACTUEEL AGENDA UITGELICHT ARCHIEF COLOFON 
voorpagina
artikel
recensies van tentoonstellingen actuele exposities
Nederland België
opmerkelijke
kunstberichten
artikelen uit  
vorige nummers

over Het Beeldende Kunstjournaal

 

Dier en Droom: Jan Mankes en Tony Cragg

In Museum Belvédère in Heerenveen staat dit zomerseizoen het werk van de schilder Jan Mankes en de Britse beeldhouwer Tony Cragg centraal en dat is een boeiende kunstontmoeting. De intieme figuratieve schilderkunst van Jan Mankes vormt een mooi contrast met de dynamische abstracte beeldhouwkunst van Tony Cragg.

Door Wim Adema

In een donker verlichte zaal met kabinetten staat de tijd haast stil. De schilderijen, de tekeningen en het grafische werk van Jan Mankes vragen om aandacht, rust en tijd, terwijl in het museumpark de imponerende beeldhouwkunst van Tony Cragg een visuele en ruimtelijke beleving is.

Jan Mankes (1889-1920) was een beeldend kunstenaar met een geheel eigen manier van leven en werken. In het Friese land, ook nabij Museum Belvédère, vond hij zijn inspiratie. Vooral met dieren had hij een bijzondere band. In zijn schilderijen van dieren en vogels ervaar ik telkens opnieuw een persoonlijk portret, een zeer verfijnd geschilderde psychische aanwezigheid. Met ragfijne penseelstreken wist Jan Mankes de ziel van een dier weer te geven. Opmerkelijk zijn de zacht verwerkte en nauwelijks zichtbare, transparante kleuren.

In een schilderij met een zwarte kraai lijkt de zwarte verfkleur de vormgeving van de kraai sterk te bepalen, maar dichterbij zag ik een dieper liggende groene kleur die onverwachts overging in de atmosfeer van het bostafereel. In het persbericht van het museum staat dat 'het zoeken naar de ziel als een rode draad door het oeuvre van Jan Mankes loopt'. En dat is geheel juist. Voordat hij ging schilderen wilde hij eerst het wezen van een dier begrijpen. Zijn interesse ging vooral uit naar kleine dieren. Een egel, een spin of een kraai.

 
Jan Mankes, 'Kraai op berkenboom', 1913, olieverf op doek, 50,5 x 29,5 cm, particuliere collectie.

Een uitgestelde tentoonstelling
Hoewel deze expositie van Jan Mankes voor 2020 gepland was, omdat hij honderd jaar geleden overleden is, kon zij dit jaar alsnog gehouden worden.
Het leven van Mankes duurde kort en zijn oeuvre is klein gebleven, maar zijn beeldtaal is uniek. In sommige werken, bijvoorbeeld een geschilderd bos, is een magische sfeer aanwezig. De schilder werd in zijn tijd een belangrijke sleutelfiguur in het symbolisme en het magisch realisme. Er is in enkele kabinetten een groot aantal tekeningen en studiebladen te zien. In een tekenschets verkende Jan Mankes alvast de 'aanwezigheid' van een dier. Soms raakte hij in een tekening de essentie ervan, zoals in de studie van een paardenhoofd. Subtiele penlijnen van het paardenhaar en de berustende oogopslag van het paard komen onverwachts dicht bij de kern van zijn schilderkunst, het psychische portret. Op deze expositie zijn ook etsen en houtsneden te zien waarin zijn beeldtaal duidelijk zichtbaar is. Aan het eind van zijn leven schreef hij in een brief: "Een goed schilderdier moest ik zijn. Hing ik niet met heel mijn hart aan dieren en aan de schilderijen?"

Britse beeldhouwkunst
Tony Cragg (1949) exposeert in het museumpark zes monumentale sculpturen. Hij laat bovendien in vier kabinetten een aantal kleinere beelden en werken op papier zien. De aanwezigheid van zijn beeldhouwkunst geeft de lopende presentatie in Museum Belvédère een bijzonder monumentaal en internationaal karakter. Tony Cragg behoort tot de belangrijkste beeldhouwers van Europa. Zijn werk is wereldwijd aanwezig in musea. Hij werd geboren in Liverpool en maakte na een korte loopbaan als laborant de overstap naar de beeldhouwkunst. Hij studeerde aan de Wimbledon School of Art en de Royal College of Art in Londen. In 1979 werd hij docent aan de Kunstakademie in Düsseldorf. Van 2009-2013 was Tony Gragg directeur van deze kunstinstelling.

Monumentale beelden in het park
In het park van Museum Belvédère staan zes monumentale sculpturen. Dit park is groot, met veel grasland, en geeft aan elk beeld een geheel eigen ruimtelijke dimensie. Het is mogelijk om zowel dichtbij als op afstand naar deze beeldhouwwerken te kijken. De opzet van het park is te vergelijken met het Skulpturenpark Waldfrieden in Wuppertal. Daar realiseerde Tony Cragg zijn visie op beeldhouwkunst en de ruimtelijke presentatie.

'Puttertjes in de avondschemering', 1911, Jan Mankes, olieverf op doek, 18 x 12 cm, Mus. Belvédère, Heerenveen-Oranjewoud, bruikleen Cees Röling.

Dezelfde landschappelijkheid lijkt ook in het park van Museum Belvédère aanwezig te zijn. De sculpturen laten een organische eenheid met de ruimte zien. Elk beeld heeft een eigen visuele beleving. Opmerkelijk is de dynamische en wervelende beweging van de vormelementen. Soms rijst een sculptuur hoog op, als een toren, met veel open ruimtes in het midden. De dynamiek van Graggs sculpturen lijkt mede bepaald te zijn door de herhaling van de aanwezige vormelementen. Verrassend is dat de vorm van een gezicht of lichaam soms onverwachts zichtbaar wordt. Maar met een stap naar rechts of links kan dit beeld direct weer verdwijnen. De ruimtelijke dimensie van deze sculpturen is imponerend. Je kunt deze werken op een afstand, maar ook van dichtbij bekijken. Er is één beeld dat pas intimiteit toont als je dichterbij komt. Een grote draaiende vormbeweging fungeert als beschermende buitenvorm voor de talrijke binnenvormen. In deze sculptuur is doorlopend een dynamische ruimtelijke beweging aanwezig, die telkens naar binnen draait en soms in een herkenbare menselijke vorm kan overgaan. De donkerbruine kleur van het beeld roept beelden op van erupties, van dynamische aardse golfstromen.

Kleine sculpturen en tekeningen

In Museum Belvédère (vier kabinetten) is ook een aantal kleinere sculpturen van Tony Cragg aanwezig. Hierdoor is het mogelijk om dicht bij de kern van zijn beeldhouwkunst te komen. De abstracte, draaiende bewegingen zijn nu in hun opbouw en compositie heel tastbaar en invoelbaar. Bijzonder is een beeld dat opgebouwd is uit een groot aantal lagen fineerhout. De nerf en structuur van dit hout blijven geheel zichtbaar en dat zorgt voor een warme en intieme uitstraling. Het beeld laat zeer goed het samengaan zien van horizontale abstracte vormen en wervelende verticale composities. Tony Cragg werkt met veel materialen, waaronder glas.

 
Tony Cragg in het Museumpark van Museum Belvédère. Het witte beeld: 'Runner', 2017, wit fiberglas, 590 x 313 x 244 cm. Het groene beeld: 'Tommy', 2013, groen fiberglas, 360 x 290 x 220 cm. Het roestvrij stalen beeld: 'Point of View', 2018, roestvrij staal, 650 x 177 x 179 cm. Foto's: Ton Broekhuis.

Er is een aantal kleine sculpturen van dit materiaal te zien. Door het gebruik van glas ontstaat een geheel andere beeldhouwkunst. De transparantie ervan maakt een beeld lichtvoetiger en zorgt voor meer massa en vormeenheid, alsmede lichtreflecties. Deze beelden zijn meer gesloten van vorm en ogen minder dynamisch. De aanwezige tekeningen laten een eigen autonome beeldtaal zien. Het zijn schetsen voor nieuwe sculpturen. Het museum in Heerenveen spreekt van een droomproject en dat lijkt mij juist. Het is inderdaad een bijzondere kunstgebeurtenis dat de grote sculpturen van Tony Cragg in een Nederlandse expositie te zien zijn.

Een bezoek aan deze grote tentoonstellingen met werk van Jan Mankes en Tony Gragg is een aanrader. Verder is in de kabinetten van dit museum momenteel werk te zien van Drewes de Wit, Geurt Busser, Hanny Korevaar, Isabella Werkhoven en Jaap de Ruig.

Jan Mankes, De dieren en de ziel der dingen, Tony Cragg, 'Points of View', t/m 26 september 2021, Museum Belvédère, Oranje Nassaulaan 12, Heerenveen-Oranjewoud. Website: www.museumbelvedere.nl.

Op deze tentoonstelling zag ik ook de nachtfotografie van Mischa Keijser: Protoporphyria. Keijser is een fotografe die 's-nachts de grenzen verkent van een nog zichtbare realiteit. Zij laat deze vormen langzaam overgaan in een nachtelijk duister. Een aantal opnames zijn in de buurt van Museum Belvédère gemaakt. Haar fotografische beelden zijn verstild en vervreemdend. Zij vertoeven op de grens van herkenbaarheid en nachtelijke geheimen. Haar werk is een prachtig fotografisch avontuur!

Wim Adema is beeldend kunstenaar en fotograaf en publiceert regelmatig artikelen over beeldende kunst in diverse media.

Terug naar boven | Print dit artikel! | LEES MEER ARTIKELEN OP DE PAGINA ACTUEEL

Verder in dit nummer:
 

Actueel

Een Apostelhuis van papier, door Joke M. Nieuwenhuis Schrama

Nieuw elan in kunst en architectuur, door Han de Kluijver

Haiku 1 van Ria Giskes

Bomen in de kunst, door Peter van Dijk

View from my window, door Joke M. Nieuwenhuis Schrama

Haiku 2 van Ria Giskes

Bernardine de Neeve-prijs 2022.
Het ambacht verdient een plek in ons moderne denken, door Han de Kluijver

Kunstflitsen,
kunsttips voor lezers

 

Agenda
actuele exposities in Nederland en België

Uitgelicht
opmerkelijke
kunstberichten

Archief
vorige nummers

Colofon
over Het Beeldende Kunstjournaal

 

Nieuwsbrief
Verschijnt als er een nieuw nummer uit is.
Aanmelden kan door
een e-mail te sturen
naar nieuwsbrief.bkj@
gmail.com
.

Facebook
Bezoek Het Beeldende Kunstjournaal op Facebook! Wordt fan!

Oproep
Vrijwiligers gezocht! Lees meer.