Shilpa Gupta – echo's van gesmoorde stemmen uit het verleden

De tentoonstelling 'For, In Your Tongue, I Cannot Fit' in Museum Voorlinden in Wassenaar, is een symfonie van honderd verboden, gecensureerde stemmen. Met deze tentoonstelling geeft Shilpa Gupta een stem aan dichters die door de eeuwen heen gevangen zijn gezet vanwege hun geschriften en overtuigingen.

Door Joke M. Nieuwenhuis Schrama

Verdeeld over drie kabinetten en de tuinzaal van het museum is de tentoonstelling te zien van Shilpa Gupta (1976) – niet te verwarren met Subodh Gupta (1964), van wie ook werk is te zien in museum Voorlinden. Shilpa Gupta's kunst is onderzoeksgericht, waarbij zij gebruik maakt van tekst, tekeningen, objecten, geluid, licht en video. Haar werk zag ik eerder op de biënnale van Venetië in 2019 (als bijdrage voor India in de Arsenale) en dat maakte indruk. Een biënnale die de dreiging van gevaar in het algemeen of onheilspellende vooruitzichten als thema had, onder de titel 'May you live in interesting times'. Het is uiteraard maar net hoe je zo'n uitspraak interpreteert. Ralph Rugoff, de curator van die 58ste editie, had hem ontleend aan een tijding of boodschap van Sir Austen Chamberlain in 1936, waarin deze toenmalige minister van buitenlandse zaken van het Verenigd Koninkrijk waarschuwde voor een dreigende Tweede Wereldoorlog. Afijn, die 'interesting times' van Chamberlain hadden grimmige gevolgen in de daaropvolgende jaren...

Actueel
Dat geldt zeker ook voor de jaren na die biënnale die Rugoff cureerde. Denk daarbij aan de desastreuze Covid-pandemie, die begin 2020 in Italië als een van eerste Europese landen uitbrak. Toen de pandemie nauwelijks voorbij was, viel Rusland in 2022 Oekraïne binnen. Wat er tussentijds tot in het hier en nu aan ellende en onheil over de aardbol is uitgestort, is meer dan we kunnen bevatten. Het werk van Shilpa Gupta, getiteld: 'For, In Your tongue, I Cannot Fit', was geselecteerd door Rugoff en heeft te maken met vrijheden. Shilpa Gupta is een van de belangrijkste kunstenaars in India. Haar onderliggende boodschap in deze installatie en de andere werken in deze tentoonstelling, is het belang van de vrijheid van meningsuiting en het kunnen schrijven van literatuur en poëzie zonder censuur. Ook dat is nog steeds op diverse plaatsen in de wereld in het geding, wat haar kunst actueel houdt.

Stemmen uit verleden en heden
Bezoekers kunnen voorzichtig door deze opmerkelijke geluidsinstallatie lopen, om fragmenten uit korte of lange verzen van honderd dichters te horen en te lezen. Dichters die door de eeuwen heen om hun poëzie gevangen zijn gezet, vanwege de onmogelijke censuur in hun land. Die poëzie is gezongen of verteld in de moedertaal van de betreffende dichter en is nu in het Engels te lezen op A4-tjes die op honderd spiesen zijn gestoken, waarboven een microfoon hangt. De gedichten dateren uit de achtste eeuw tot heden en worden voorgelezen in talen zoals Engels, Spaans, Arabisch, Russisch, Azerbeidzjaans en Hindi, waardoor bezoekers in een uur tijd meer dan duizend jaar wereldwijde poëzie kunnen ervaren. Met dit werk geeft Shilpa de microfoon terug aan hen die stemloos zijn gemaakt. De titel heeft de kunstenaar ontleend aan een uitspraak van de 14e eeuwse dichter Imadaddin Nasimi, een martelaar. Zie ook: www.youtube.com/cqCQeZPTkwI (voor 'tongue', lees: taal ).

Censuur
'For, in your tongue, I cannot fit', is het sleutelwerk en de grootste installatie (over zo'n 280 m²) van Shilpa in de tuinzaal. Het is tamelijk donker in deze grote ruimte, wat ook de bedoeling is, maar ik moest toch echt even bijschijnen met de zaklamp op mijn telefoon om de Engelse vertalingen goed te kunnen lezen.

De Cubaanse journalist, schrijver en dichter Heberto Padilla schreef over de censuur tijdens het communistische regime van Fidel Castro (fragment): 'Cuban poets dream no longer (not even at night), they close the door to write alone. When suddenly the wood creaks; The wind buffets the garret; Hands seize them by the shoulder'. Zijn poezie en andere geschriften brachten hem in de gevangenis en later in ballingschap. Zo lees ik een fragment uit een 'ondicht' van Allan Ginsberg, een beroemd geworden werk, mede door de vele rechtszaken die het veroorzaakte. Het is inmiddels niet meer verboden, maar in sommige delen van de USA wordt het op scholen nog steeds geweerd. Het werk is obsceen volgens de censuur autoriteiten, te plastisch of te 'beeldend' omschreven (Ginsberg was openlijk homoseksueel).

Het was voor Shilpa een jarenlang onderzoeksproject om erachter te komen welke poëzie of proza er precies werd geweigerd, waar gevangenisstraf of zelfs de doodstraf op stond, door wie het was geschreven en wanneer. 'Vaak, zoals ook nu het geval is, veroorzaken de stemmen van de waarheid ongemak en worden ze het zwijgen opgelegd, maar de echo blijft bestaan en wordt nog steeds gehoord'. (Shilpa Gupta)

Message in a bottle
Bij de andere installaties of assemblages van Gupta die hier worden getoond, heb ik zonder het zaalgidsje wel gedacht 'waar kijk ik naar... '. Het is bij dit thema een uitdaging om dat zelf te kunnen duiden, want alle objecten refereren aan de vrijheid van meningsuiting. De toelichting is overigens helder omschreven. Zo is er een zeventig kilo zwaar gordijn te zien, dat aan de wand hangt en uitgevoerd is in gegoten kanonsmetaal. Het metaal werd vroeger gebruikt voor wapens en is beter bekend als gietijzer. Het gaat over macht hebben, verhullen en over kijken en bekeken worden. In een vitrinekast staan vijftien flesjes en in elk flesje heeft Shilpa een verzetsgedicht ingesproken en ze vervolgens snel verzegeld; bewaard en veiliggesteld voor toekomstige generaties. Op de flesjes staan de titels van (verboden) gedichten en door wie ze zijn geschreven, onder meer door Osip Mandelstam en Mikayil Mushfig, die beide als anti-Stalinisten werden veroordeeld tot respectievelijk heropvoedingskamp en tot executie.

Potloodpunten en gesloten boeken
Een fragiele toren van eenentwintig potloodpunten op een houten zuil duidt op de vasthoudendheid van dichters die in gevangenschap leven. Het werk symboliseert het verbergen van afgebroken potloodpunten in de spleten van muren, zodat ze daarmee kunnen schrijven. Loodzware boeken staan in een vitrinekast met dezelfde titel als de grote installatie 'For, in your tongue, I cannot fit'. Ze kunnen niet meer opengeslagen worden. Op de kaften heeft Shilpa zinnen uit diezelfde gedichten gegraveerd en op de ruggen de namen van de dichters. Op de grond staan loodzware voetstappen die onmogelijk in beweging komen. Dit werk (2021/23) is een krachtige metafoor voor hoe het lichaam een verlengstuk is van onze expressie, en wat er gebeurt wanneer die wordt beperkt. Naast de vrijheid van meningsuiting speelt ook het concept 'grenzen' een belangrijke rol in het werk van Shilpa. Niet alleen geografische en politieke grenzen, maar ook die tussen jou en de ander. Haar werk zet je aan het denken hoe je naar anderen, de wereld en jezelf kijkt.

Shilpa Gupta, FOR, IN YOUR TONGUE, I CANNOT FIT, t/m 17 mei 2026, Museum Voorlinden, Buurtweg 90, Wassenaar. Website: www.voorlinden.nl.