Zachte klanken

Het thema van de Biënnale van Venetië van 2026, 'In Minor Keys' (In Mineur Tonen, oftewel: zachte klanken), is bedacht door de beoogde artistiek leider Koyo Kouoh (1967-2025), die vorig jaar plotseling overleed. Haar bedoeling was om somber, zachter, misschien subtieler en verrassender werk te presenteren.

Door Joke M. Nieuwenhuis Schrama

'[Take a deep breath]
[Exhale]
[Drop your shoulders]
[Close your eyes]'
Dat was een introductie van Kouoh bij het samenstellen van de Biënnale van 2026. Kouoh's interesse was gelegen in resonantie, verwantschap en het verbeelden van samenvloeiing, waar kunstenaars mogelijk hebben samengewerkt zonder elkaar direct te kennen. Na haar onverwachte dood heeft zich een team gevormd dat haar voorbereidingen en gedachtegoed zoveel mogelijk heeft nageleefd. Er zijn 111 deelnemers, waaronder individuele kunstenaars, samenwerkingsverbanden, collectieven en kunstenaarsorganisaties, afkomstig uit diverse landen wereldwijd.

Bunker
Met het thema van Kouoh in mijn hoofd, maar uiteraard ook nieuwsgierig, bezocht ik de twee hoofdlocaties Giardini en Arsenale, plus enkele nevenexposities door de de stad heen. Giardini bezocht ik het eerst, het Rietveld paviljoen in het park kon ik uiteraard niet links laten liggen. De Nederlandse inzending 'The Fortress' heeft hier en daar al wat recensies opgeleverd, niet echt positief ...maar vooruit, eerst zelf zien en beleven. De contreforts, of stutten, tegen het Rietveldpaviljoen horen bij de installatie van kunstenaar Dries Verhoeven (1976) en curator Rieke Vos (1981), waardoor deze oogt als een bunker of een onneembare vesting. Maar het paviljoen was die dinsdag daadwerkelijk gesloten. 'Sorry, closed today', zo meldde mij de sympathieke fortbewaakster (in weerwil van de organisatie, voegde zij er subtiel aan toe). Zij reikte mij een hand-out aan, zodat ik er toch wat van kon meenemen.

Van optimisme naar pessimisme
Gerrit Rietveld (1888-1964) had iets anders voor ogen als architect van het paviljoen dat in 1954 werd opgeleverd. Licht, lucht en ruimte stonden centraal in zijn architectuur en dat zou optimisme uitstralen. Maar tijdsbeelden veranderen nu eenmaal en de hand-out verhaalt dat ook. De Nederlandse inzending is voor het eerst een performance. Zes keer per dag wordt die in Verhoevens installatie uitgevoerd door een afwisselend team van performers. Het blijkt een met treurnis, grijsheid en pessimisme getinte voorstelling. De Giardini en Arsenale locaties zijn altijd gesloten op maandagen, daar hou ik rekening mee. Op enkele maandagen na, en die uitzonderingen zijn voor de Nederlandse delegatie kennelijk een reden om dan maar de dinsdag erna de bunker dicht te houden.

50K
De drie paviljoens links, voordat je de centrale hal van de Giardini ingaat, bevatten respectievelijk de Spaanse, Belgische en Nederlandse inzendingen. De installatie van Oriol Vilanova (1980), 'Los Restos' (overblijfselen), is gekozen voor de inzending van Spanje. Die kon ik ongeveer plaatsen in het gedachtegoed van Kouoh. Verwonderd keek ik naar de talloze ansichtkaarten die de muren van de zes ruimtes van het paviljoen volledig vulden. Alle kaarten waren bevestigd met één nageltje, precies in het midden. Oude en nieuwe kaarten van ongeveer hetzelfde formaat, op thema geselecteerd of, indien toepasselijk, op kleur. Wel gaaf! Zo keek ik naar een serie portretten van diverse pausen uit het heden en verleden, zeegezichten, en landschappen met en zonder bergen, niet horizontaal maar verticaal geplaatst.

Verder waren de ruimtes leeg. Dat lijkt 'makkelijke' kunst van Vilanova, maar dit is zijn artistieke praktijk, het op bijna obsessieve wijze verzamelen van ansichtkaarten. Ze zijn voornamelijk afkomstig van rommelmarkten en uit tweedehandswinkels, maar ook uit museumwinkels wereldwijd. Er zijn er veel uit Brussel waar de kunstenaar woont en werkt. Vilanova verzamelt al twintig jaar... Evengoed, verzin het maar, deze hoeveelheid kaarten elk ongeveer 10,5 bij 14,75 cm, ieder geplaatst met dezelfde tussenruimte en met precisie. Hoeveel het er zijn, gemeten aan de oppervlakte van de muren? Afijn, daar ben ik niet aan begonnen en heb het gewoon de kunstenaar zelf gevraagd, 50.000 totaal.

Black Indians
In de entree van de centrale hal wachtte mij een uitbundige en kleurrijke ontvangst. Een creatie van 'Big Chief' Demond Melancon (1978). Deze kunstenaar, ook wel de 'beadmaster' (kralenmeester) genoemd, voelt zich verbonden met de inheemse bevolking van de Amerika's, de indianen... Het kunstwerk trekt veel aandacht en kan aan alle kanten worden bekeken. Demancon is vooral in New Orleans een bekend kunstenaar. Zijn werk is zowel in de Giardini als het Arsenale te bekijken (www.youtube.com/Demancon). Melancon is een goede vertegenwoordiger voor de Verenigde Staten en wellicht beter dan de op de valreep officieel uitgezonden Alma Allen (1970), met zijn werken op het thema 'Call me the Breeze' voor het vaste Amerikaanse paviljoen in de Giardini. Kouoh heeft deze Biënnale als eerste zwarte vrouw mogen cureren en heeft veel Afro-Amerikaanse en Afrikaanse kunstenaars gevraagd, alsmede Afrikaanse (kunst)scholen en organisaties. Het werk van de Zuid-Afrikaan Johannes Phokela (1966) bijvoorbeeld, is ook in de centrale hal te zien, waaronder zijn serie 'The Seven Virtues'. Deze is geheel in (Delfts) Blauw geschilderd, daarmee subtiel verwijzend naar de Nederlandse kolonisaties op verschillende continenten. Het werk gaat niet echt over deugden, het is niet zozeer een moreel oordeel, maar meer Phokela's interpretatie.

Van co-existentie naar totalitair
Ofschoon ik maar een gedeelte heb bekeken, maakte 'Between a river and a sea' indruk op mij; een videoinstallatie, geprojecteerd op twee schermen, van de cineast Avi Mograbi (1956). De documentaire vertelt ogenschijnlijk over een samenleving van de verschillende volken in de Levant, zoals de Libanezen, Palestijnen en Syriërs en de Joden, vanaf 1938 in de periode voor de Nakba (het Arabisch Israëlisch conflict) in 1948. Een bedrijfsregister uit 1938 van Libanon, Syrië en Palestina roept vanuit het perspectief van 2026 een utopisch beeld op: bedrijven van moslims, christenen en joden staan zij aan zij vermeld, zonder hiërarchie of nationale scheiding. Een tweede bedrijfsregister van Gaza uit 2023 laat het tegenovergestelde zien, de huidige totalitaire realiteit, geen enkel bedrijf dat erin vermeld is, bestaat nog. De twee datasets zijn met elkaar verweven in een constellatie van videoschermen. Geprojecteerde documentairebeelden tonen Ali al-Azhari en Avi Mograbi, een Palestijn en een Jood, die proberen zich een gedeeld familiaal en nationaal bestaan voor te stellen.

No words
Eigenlijk als een vervolg erop, bekeek ik later de expositie 'Gaza – No Words' in het European Cultural Center, in Palazzo Mora, in het stadsdeel Canna Regio. De honderd oorspronkelijke fotobeelden vallen misschien zachter op de geborduurde panelen met traditioneel Palestijns Tatreez-garen, maar zijn daardoor niet minder hartverscheurend.

La Merde
En soms vroeg ik me af, 'Waar sta ik in vredesnaam naar te kijken?'. Tussen het enorme aanbod van kunst (uitingen) is het ondoenlijk om alles in je op te nemen, te verteren. Gedachten, emoties of een boodschap die de kunstenaar of performer in zijn of haar creatie wil tonen, zijn niet altijd meteen duidelijk. Nieuwsgierigheid wint het vaak en dan zoek ik naar die achterliggende intentie, waarbij ik vervolgens weer denk, 'Heeft kunst eigenlijk begrenzingen?'. En over verteren gesproken, wel bleef ik goeddeels kijken naar de inzending van Luxemburg, een film met installatie geregisseerd en bedacht door Aline Bouvy (1974). Bouvy heeft zich onder meer laten inspireren door kunstenaars die zich met ontlasting hebben beziggehouden, zoals Piero Manzoni (1933-1963) die negentig blikjes vulde met zijn eigen uitwerpselen. Of Paul MacCarthy (1945) die een enorme opblaasdrol creëerde. Ook Wim T. Schippers (1942-2026), was er niet vies van met zijn 'Stationnement Génant', een vier meter hoge drol van polyester in de tuin van het VPRO-gebouw op het Media Park in Hilversum.

Doorgaans worden in kunstwerken wel mensen uitgebeeld die eten en drinken, maar zelden hoe zij zich ontlasten. Misschien in de vorm van een urinoir (Duchamp) of de gouden WC-pot van Maurizio Cattelan. Ofschoon Rembrandt dat weer wel deed in zijn etsen, pissende mannen en vrouwen, dat was destijds rauw en confronterend. De protagonist in het filmpje 'La Merde' is een drol, een bijzonder geslaagd theaterkostuum – dat voorop gezegd – met daarin een actrice. Dit kostuum is een essentieel onderdeel in het geheel, maar of het past in het thema van Kouoh.. (www.labiennale.org/grand-duchy-luxembourg)

Al met al heb ik geen favoriet kunnen benoemen van deze 2026-editie. Hier en daar zag ik wel het gedachtegoed van Kouoh terug.
'There is a reason, after all, that some people wish to colonize the moon, and others dance before it as an ancient friend' (James Baldwin, 1972 uit 'No name in the street')

In Minor Keys, de 61ste Biënnale van Venetië, was te zien van 9 mei t/m 27 november 2026. Website: www.labiennale.org.