De zon is God

De essentie van schoonheid lag voor de Britse schilder Turner in het licht, in al zijn facetten en variaties. Vooral in combinatie met water. Water en licht vormden een onuitputtelijke bron van inspiratie voor hem. Een terugblik op deze boeiende tentoonstelling.

Door Peter van Dijk

J.M.W. Turner (1775-1851) zou in zijn eentje een grote maritieme schilderijententoonstelling kunnen vullen, met een doorlopende variatie van honderden verschillende momenten van lichtval op water, bij zonsondergang en -opkomst, bij woest water, stormen op zee, lieflijk verstild water in havens. En met schepen in nood, schepen in rust. Turner schilderde tussen de tweehonderd en driehonderd schilderijen van de zee, havens, wolken, het licht, de mist, stranden, rivieren, schepen en stormen. En hij maakte nog eens honderden aquarellen. Het exacte aantal kennen de kunsthistorici niet. In het begin van zijn loopbaan schilderde en tekende hij ook landschappen, bij wisselend licht. In het Dordrechts Museum waren er in deze tentoonstelling slechts acht Turners te zien, maar ze zijn schitterend en waren voor het eerst in Nederland te bewonderen. Om de tentoonstelling nog interessanter te maken, hadden de curatoren de Nederlandse kunstenares Nicky Assmann (Utrecht, 1980) aan Turner gekoppeld. Dat bleek een geslaagde opzet.

Op zoek naar het geheim van het subtiele gouden licht van zijn Nederlandse collega Albert Cuyp, ontdekte de reislustige Turner in 1817, op zijn eerste reis naar Holland, in de haven van Dordrecht dat water en licht verbonden zijn, in talloze intensiteiten, kleuren, reflecties en wonderschone schakeringen. Twee eeuwen later laat Assmann hetzelfde zien. Zij laat het licht als een wonder gebeuren, als het ware opnieuw ontstaan. Die nieuwe beleving van licht komt tot stand via installaties en experimenten, in kleurenwielen, zonnewijzers, lichtkanonnen, zeepbellen. Turner romantiseerde de elementen in hun volle glorie, Assmann laat als kind van deze tijd behalve de grootsheid van de natuur en het gevarieerde ragfijne karakter van licht, ook de turbulentie van de natuur zien: de klimaatverandering en het stijgende water.

Turner werd geboren boven de pruiken- en kapperszaak van zijn vader in Covent Garden, Londen. Zijn moeder werd na de dood van Williams' zusje geleidelijk krankzinnig, reden om hem op tienjarige leeftijd naar een oom te sturen, in Brentford ten westen van Londen, aan de rivier de Theems. Hij ging op school in Margate, ten zuidoosten van Londen, aan zee. Al vroeg onderkende zijn vader zijn tekentalent. Op zijn veertiende mocht hij al naar de Academie en exposeerde vader Williams' eerste schilderijen in zijn kapperszaak.

De rivier speelde een centrale rol in zijn leven. William woonde zijn hele jeugd aan de oevers van de Thames en de Noordzee. Daarna betrok hij met zijn minnares, Sophia Booth, tot aan zijn dood een bescheiden huis op de kade van Margate, met uitzicht op de zee. Iedere zomer maakte hij wel een boottocht door Groot-Brittannië. Toen na de val van Napoleon de rust in Europa was teruggekeerd, verkende Turner ook per boot alle grote rivieren op het continent. Zijn reiservaringen, terug te zien in zo'n driehonderd schetsboekjes, zette hij thuis om in tekeningen en schilderijen. Om een opstekende storm op zee zo waarachtig mogelijk weer te geven, liet hij zich eens vastbinden aan de mast van een schip. Turner was toen 67 jaar.
Hij sprak na afloop: "Ik bleef vier uur lang vastgebonden en ik verwachtte niet dat ik het zou overleven. Maar ik voelde me verplicht om het vast te leggen wanneer ik het wel zou overleven."
(In D. Piper, The genius of British painting, London, 1975, p. 116).
Dit tafereel van een ziedende storm op zee werd het schilderij 'Sneeuwstorm' (1842). De kunstkritiek in Engeland vond het maar niks, 'een massa zeepsop en witkalk'. In dit soort schilderijen wilde Turner vooral sfeer en gevoel weergeven, reden waarom hij wel gezien wordt als een voorloper van het impressionisme.

In Dordrecht is de hoofdschotel 'De pakketboot van Rotterdam naar Dordrecht' (1818), een groot schilderij van rond twee meter vijftig bij een meter vijftig. In Londen had Turner het schilderij 'Maas bij Dordrecht' van Albert Cuyp gezien en hij was verbluft door de serene uitstraling. Twee jaar later ging hij naar Dordrecht om het raadsel van het Cuypiaanse 'gouden' licht zelf te zien. Zijn 'Pakketboot' is duidelijk geïnspireerd door de 'Maas bij Dordrecht' van Cuyp, maar het licht van Turner overtreft zelfs het licht van Cuyp. Turner gebruikte destijds recent ontwikkelde geel- en oranjepigmenten, die ongekend helder waren. Het resultaat was een betoverende spiegelende waas op het water, weerkaatsing van zon en lucht, de aanzet van een gouden ochtendstond, windstil, met een schip in volmaakte harmonie en stilte.

Voor deze tentoonstelling heeft het Dordrechts Museum samengewerkt met het Yale Center for British Art in de Verenigde Staten, dat de befaamde Paul Mellon-collectie herbergt. Zeven werken uit deze collectie waren hier voor het eerst in Nederland te zien. Turner was ook een bewonderaar van Jacob van Ruisdael. Beide schilders hebben schepen op een woedende zee vastgelegd, waarmee Turner dus een aangrijpende ervaring had. Zijn schilderij 'Port Ruysdael' (1826) is qua licht en sfeer een evenknie van Ruisdael. Dreigende wolken, zeilboten die nauwelijks overeind weten te blijven. In zijn latere carrière werd zijn werk abstracter. Op de tentoonstelling is dat te zien in 'Squally Weather' (1845) en in de 'The Evening Gun', een zeekust in mezzotint, een graveertechniek waarmee fluweelachtige grijs- en zwarttinten kunnen worden gemaakt. Dat licht Turners grote inspiratiebron was, blijkt ook uit zijn laatste woorden: "The sun is God."

Nicky Assmann gebruikt dergelijk grote woorden niet, maar de zon is ook haar grootste inspirator. Voor haar sculptuur 'The Abysses of the Scorching Sun' (De Afgronden van de Brandende Zon, 2018) bouwde ze een projector met een draaiend kleurenwiel, een soort lichtkanon of moderne toverlantaarn. Meebewegend met de zon zet het kunstige voorwerp de museumzaal, dus ook de kijker, in lichterlaaie. Dankzij het wiel verglijdt de kleur van zacht rood naar blauw en geel. De rode gloed heeft een apocalyptisch trekje, volgens de maakster een waarschuwing dat de aarde ten onder zal gaan. Het blauwe licht geeft eerder een poëtische associatie, 'wees zuinig op de natuur'. Assmann studeerde filmwetenschap in Amsterdam en muziek en beeldende kunst in Den Haag. Ze is lid van het Rotterdamse kunstcollectief Macular en probeert kunst en technologie in zintuigelijke ervaringen te verenigen.

Dat lukt heel mooi met 'Solaris' (2013). In een mechanisch raamwerk kan de bezoeker via een handvat flinterdunne vliezen van zeepsop omhoog trekken, waarop dankzij een uitgekiende lichtval, iriserende kleuren dansen, die we uit onze jeugd kennen van het bellen blazen. De kleuren spatten uiteen met de bellen. Het werk ruikt naar zeep en het roept plezierige jeugdherinneringen op. Speciaal voor het Dordts Museum heeft de kunstenares een alle kanten opdraaiende lichtinstallatie in elkaar gezet, die gericht staat op een grote schaal in cirkelvorm, die ook beweegt. De glazen doorschijnende schaal is weelderig gebrandschilderd met kleuren van geelgroen, tot het bruinzwart van vulkanische steen en het rood van ijzerrijke aarde. Het is alsof je kijkt naar een nieuw hemellichaam, spetterend van wisselende kleuren, naar een planeet die voortdurend verandert van kleur. Het glas draagt ook geluid voort, het geluid van de diepzee, walvissen, sidderalen en geluid uit het heelal. Voor dit doorsluizen van geluid gebruikte ze een zelfgemaakte 'eidophone', waarmee je geluid kunt omzetten in beelden.

Turner is tentoongesteld in de rechtervleugel op de eerste museum-etage, Assmann heeft de linkervleugel tot haar beschikking. De overgang is een soort sluis die door Assmann met magenta folie is bekleed, ramen en plafond baden in een smeltend licht. De overgang is geen schok. Dankzij Assmann besef je des te helderder hoe gevarieerd het spectrum van licht en donker, kleur en schaduw, zacht en hard, transparant en dicht is. Al lopend, kijkend en je verbazend over de vele soorten en kleuren van licht, die de moderne technologie tevoorschijn weet te toveren, realiseer je je hoe briljant een schilder als Turner was, die een soortgelijk tovereffect alleen met verf wist te bereiken. Hij gebruikte olie-, waterverf en dekkende waterverf (gouache). Hij kraste in de verf, waardoor deze mengde. Enthousiast probeerde hij nieuwe kleuren uit, zoals chroomgeel, Pruisisch blauw, ultramarijn. Hij gebruikte transparante lagen verf om gloed en diepte te creëren, soms heldere abstracte kleurvelden en experimenteerde met nieuwe pigmenten. Hij mengde zelf zijn verf, die hij kocht bij onder andere gespecialiseerde apothekers, met olie of water.

Zijn tijd ver vooruit, wist hij de schoonheid van spiegelend water in de ochtendzon te vangen, de donkere dreiging van samenpakkende wolken en de vernietigende blauwe-grijze kracht van een stormachtige zee. Turner romantiseerde de volle glorie van de weerelementen, Assmann ontleedt hen, laat eveneens de turbulentie van de natuur zien en waarschuwt voor de klimaatverandering.

Water & Licht - Met hoogtepunten van J.M.W. Turner uit het Yale Center for British Art, was te zien van 8 februari t/m 14 juni 2026 in het Dordrechts Museum. Website: www.dordrechtsmuseum.nl.

Peter van Dijk is journalist.