Het vrije woord als baken voor een vrije samenleving

Teylers Museum in Haarlem, gespecialiseerd in kunst en wetenschap, heeft een kleine tentoonstelling georganiseerd over een belangwekkende kwestie: censuur.

Door Peter van Dijk

Onder de titel 'Gevaarlijke boeken' worden we geconfronteerd met de eeuwenoude zorgen van kerk en staat voor het zieleheil van de gelovigen en de burgers. Zieleheil was de smoes voor de vrees van paus en koning dat ze hun macht en rijkdom kwijt zouden raken. Want zij wisten, zelf geletterd, dat geletterdheid en lezen kan leiden tot zelfstandige en kritisch denkende onderdanen. Wie leest begrijpt meer. Voor de hedendaagse, aan internet verslingerde westerling is vrijheid van informatie zo vanzelfsprekend, dat iedere burger de vrijheid van meningsuiting vooral als een persoonlijk recht is gaan beschouwen en neigt te vergeten dat zij ook essentieel is voor de ander en voor het goed functioneren van een democratische en vrijheidminnende samenleving.

De tentoonstelling laat zien dat de vrijheid van informatie en wetenschap nog altijd onder druk staat. Ook in onze westerse samenleving. Het slotstuk van de expositie is een projectie op de muur van een lijst met woorden, die op last van de regering-Trump niet door Amerikaanse ambtenaren in officiële documenten gebruikt mogen worden. Deze lijst is op 21 maart 2025 gepubliceerd en daarna aangevuld door de schrijversorganisatie PEN America en heet 'Federal Government's Growing Banned Words List' (pen.org/banned-words-list). Woorden als affordable home, breastfeed, community equity, climate, women, diverse, geothermal etc. zijn taboe en worden uit ambtelijke teksten verwijderd. Teylers becommentarieert in de kleine handzame catalogus dat 'als woorden verdwijnen, kennis verdwijnt. Trumps regering gebruikt deze tactiek actief om grip op wetenschappelijk onderzoek te houden. Cruciale informatie is niet meer toegankelijk. Wetenschappers worden gedwongen zichzelf te censureren. Internationale samenwerking wordt bemoeilijkt'.

Verboden boeken
Op de tentoonstelling is te zien hoe baanbrekende uitvindingen in informatietechnologie hand in hand gaan met onzekerheid, chaos, censuur en verzet. Door de uitvinding van de boekdrukkunst in 1450 dreigde de Kerk het monopolie op kennis te verliezen. De eerste slachtoffers van kerkelijke tegenacties en verboden waren Maarten Luther (in 1521), Copernicus (1530), Erasmus (1527), Calvijn (1536) en Galileo Galilei (1610). De eerste officiële Romeinse Index van verboden boeken verscheen een eeuw later in 1559 onder paus Paulus IV, de paus die ook de vijgenblaadjes op de collectie antieke beelden van naakte mannen in het Vaticaan liet aanbrengen en opvallende naaktheid in Michelangelo's 'Laatste oordeel' weg liet schilderen. Ik vond het bijzonder de boeken van deze tot ketters veroordeelde schrijvers, waar ik ooit zoveel over gehoord en gelezen had, in het echt te zien.

In een vitrine ligt zomaar het boek van Copernicus uit 1543, waarin hij aantoont dat de zon niet om de aarde draait zoals de kerk beweerde, maar de aarde om de zon. En daarnaast eenzelfde zwaar gecensureerd exemplaar, uit 1566, waarin het hoofdstuk over de beweging van de aarde is verwijderd en allerlei passages met wit perkament overgeplakt zijn. Toen Copernicus doorging zijn theorie publiekelijk te verkondigen, eiste de paus censuur. Uiteindelijk kwam Copernicus in 1616 in de officiële Index terecht. Als reactie op de publicatiedrift van protestantse auteurs als Luther en Calvijn kwam de paus, al voor de Index verspreid werd, met een verbod voor katholieken om hun boeken te lezen. Overtreders riskeerden zware straffen, boetes, verhoren, folteringen, gevangenis. De Index in de tentoonstelling, een exemplaar uit 1704, ligt nu, anno 2026, gereduceerd tot slechts een boek, broederlijk naast Copernicus en Galileo Galilei. In het jaar van publicatie 1704 verbood deze Index het bezitten en lezen van ongeveer 4000 titels van 1500 schrijvers en dreigden ellendige straffen voor de overtreders. Pas in 1966 werd de Index afgeschaft.

In een aparte vitrine ligt het eerste deel van de 'bijbel' van kennis en wetenschap, de 'Encyclopédie' van Diderot en d'Alembert. In totaal zeventien delen tekst, elf delen illustratie, zeven delen supplement, gedrukt gedurende eenentwintig jaar (van 1751 tot 1772) bij vier verschillende uitgeverijen, dankzij de arbeid van meer dan duizend medewerkers. Allen deden dit werk clandestien, met gevaar voor eigen leven. De 'Encyclopédie', met zijn radicale verlichtingsideeën, stimuleerde de wetenschap en het anti-klerikale, kritische en democratische denken en werd aldus een factor in de oppositie tegen kerk en koning, die leidde tot de Franse revolutie.

De Verlichting
Een geluk voor Diderot en de zijnen was dat de toenmalige directeur van de Franse censuur, Chrétien-Guillaume De Lamoignon de Malesherbes een relatief verlichte liberaal was, die zelf soms meehielp teksten voor de drukker in zijn eigen huis voor zijn eigen agenten te verstoppen. Malesherbes zorgde er ook voor, onder meer via diplomatieke post, dat Jean-Jacques Rousseau zijn boeken kon laten drukken en verspreiden. Hij stierf net als zijn baas Lodewijk XVI tijdens de Franse revolutie onder de guillotine. Blijkbaar was zijn belangrijke rol in de opkomst van de Verlichting, zoals hij wenste, geheim gebleven. Het exemplaar in de tentoonstelling is het eerste deel en gedrukt in Neuchâtel, Zwitserland. Het boek ligt open bij de openingsprent, die de inhoud op bijna vertrouwde classicistische wijze in een piramide van figuren introduceert, met dit verschil dat uitsluitend Griekse godinnen, vrouwen, de vele takken van wetenschap en kunst verbeelden.

De top van de piramide is een vrouw, als een Maria met een stralend licht, die de Waarheid symboliseert. Onder haar in de pyramide van godinnen bevinden zich de filosofie, botanica, chemie, natuurkunde, dichtkunst, zangkunst enz.. Theologie, de kennis van God, staat naast de dames Waarzeggerij en Zwarte magie. Het boek met bijdragen van Denis Diderot, Voltaire, Rousseau, Paul-Henry Thiry d'Holbach en vele andere denkers en wetenschappers, verdedigde de vrije meningsuiting, democratie en religieuze tolerantie. Het luidde de Verlichting in en de bevrijding van autocratie en religieuze dwang in het westen. In de geschiedenis van de westerse mens is dit een een heilig boek. Zo beleefde ik het ook.

Rome ageerde in het begin vooral tegen protestanten, daarna tegen evolutiebiologen, seksuologen, natuurkundigen. Op de expositie liggen ook de invloedrijke werken van Linnaeus, die paus Clemens XIII in zijn tijd liet verbranden. Verder: van Offray de la Mettrie, 'L'homme machine' (1748) dat betoogde dat de ziel niet bestaat, maar dat gevoel, waarneming en denken voortkomen uit het menselijk zenuwstelsel. De Leidse uitgever en polemist Elie Luzac gaf het boek uit en moest zich voor de rechter tegen protestantse scherpslijpers verweren. Van Charles Darwin is 'On the origin of species' (1860) aanwezig en van opa Erasmus Darwin, die al ver voor zijn kleinzoon over hetzelfde onderwerp publiceerde, 'The laws of organic life' (1796). Charles Darwin werd ook verboden in Cambridge, Ierland, Griekenland, Sovjet-Unie, Joegoslavië en door de staten Tennessee, Arkansas en Mississipi in de VS. Een niets verhullende verhandeling om gehuwden te helpen, van genot tot anticonceptie, is het boek 'Het volkomen huwelijk. Voor den arts en den echtgenoot geschreven' (1926), door de arts Theodoor Hendrik van de Velde. Het mocht niet gelezen worden door katholieken, maar ook niet door nazi's. Het stond behalve op de Index van Rome ook op lijst van ongewenste geschriften in Nazi-Duitsland.

Nazi-Duitsland
De tentoonstelling wint aan waarschuwende kracht door een aantal video's. Eén toont het 'apenproces' in Dayton USA in 1925. Dat ging over de vraag of een leraar op school mag uitleggen dat de mens van de aap afstamt. We zien de leraar John Scopes die zich verdedigt tegen de streng gelovige politicus William Jennings Bryan, die een circusachtige rechtszaak wel kon gebruiken bij zijn tot dan toe mislukte pogingen om president te worden. Het proces ging vergezeld van affiches met tekeningen van verklede apen en ironisch bedoelde teksten als: 'Hij gaat op zondag naar de kerk'. In hoger beroep stopte de rechter de vervolging, vanwege een vormfout. Fanaat Bryan was inmiddels aan de opwinding bezweken. In Tennessee hebben de conservatieven het voor elkaar gekregen dat heden ten dage op scholen het creationisme onderwezen mag worden: God schiep de aarde in zes dagen en schiep mens en aap apart. In Turkije is Erdogan nog verder gegaan en heeft in 2017 Darwin uit het curriculum van alle Turkse scholen laten schrappen, als niet passend bij de traditionele Turkse waarden.

Maar Amerika stond wat betreft de evolutie niet alleen. Ook in Pruisen werd Darwin geboycot, van 1882 tot 1925. Stalin verwierp op zijn beurt de erfelijkheidsleer van Mendel als een kapitalistisch verzinsel en gaf ruim baan aan Trofim Lysenko, die beweerde dat planten zich aanpassen aan hun omgeving. Bestrijding van Lysenko betekende de goelag. Louise Fresco heeft aan deze charlatan een spannend boek gewijd, 'De plantenjager uit Leningrad'. Seksualiteit, voorbehoedsmiddelen, abortus zijn thema's waartegen kerken en rechtse politici graag ageren. De Amerikaanse Comstock Act van 1873 verbiedt het versturen van obsceen materiaal, daaronder valt ook naaktheid. Op de tentoonstelling hangt een mooie spotprent die laat zien dat zelfs het versturen van een foto van een pas geboren baby tot gevangenisstraf kan leiden.

Ook Nazi-Duitsland kende zijn Index, een geheime lijst met zesduizend verboden auteurs en hun titels. Vooral romans van Joodse auteurs werden geboycot, maar ook de verkoop van geruchtmakende wetenschappelijke boeken, zoals van de jood Albert Einstein. Einstein vluchtte tenslotte naar de VS. Alles wat verboden werd, belandde bij voorkeur op een publieke brandstapel. Ook daar is in de tentoonstelling een video van opgenomen, met een boekverbranding op 10 mei 1933 in Berlijn onder leiding van Joseph Goebbels, die spreekt van heropvoeding van Duitsland: "Nee tegen decadentie en morele corruptie."

Tegenkrachten
Nu we met internet weer zo'n informatierevolutie beleven, waarin nog veel meer mensen actief zijn, blijkt de tentoonstelling een ware wake-up call. Er bestaan nog altijd boekverboden. PEN America heeft vastgesteld dat 23.000 boeken verboden en verwijderd zijn uit de bibliotheken van scholen in heel Amerika. Het zijn vooral boeken over 'woke'- onderwerpen als ras, gender en identiteit die van de plank gehaald worden. Uit Amerikaanse openbare bibliotheken zijn alleen al in 2023 minstens tienduizend boeken weggehaald, onder druk van religieuze groepen en anti-vaccinatie-wappies. Dat gebeurde zomaar, zonder massale opstanden van andersdenkenden. Het hoofd van de Library of Congress, de Afro-Amerikaanse Carla Hayden, in 2016 benoemd door president Biden, werd vorig jaar door Trump per e-mail ontslagen, omdat ze volgens hem teveel 'woke-documenten' en bepaalde foute kinderboeken aanschafte.
"Dat past niet bij de behoefte van Amerika en daar betaalt de Amerikaanse belastingbetaler niet voor," zei Trump.

De Library of Congress is de grootste bibliotheek ter wereld en fungeert als wetenschappelijk onderzoekscentrum. Alle Amerikaanse overheidsdocumenten worden er bewaard. Uitgeverijen durven nu bijvoorbeeld geen wetenschappelijke boeken meer over het coronavirus te publiceren. Het gaat in de huidige Amerikaanse cultuuroorlog niet alleen om de bescherming van de kwetsbare kinderziel. Maar vooral om een ideologische controle van scholen, culturele instituten en wetenschappelijke instellingen (bijv. Harvard University), gericht tegen de vele vormen van diversiteit. Gelukkig werken er nog tegenkrachten in Amerika, zoals rechters en dappere decanen.

Gevaarlijke boeken, t/m 30 augustus 2026, Teylers Museum, Spaarne 16, Haarlem. Website: teylersmuseum.nl.

Peter van Dijk is journalist.