Het
vrije woord als baken voor een vrije samenleving
Teylers
Museum in Haarlem, gespecialiseerd in kunst en wetenschap, heeft een
kleine tentoonstelling georganiseerd over een belangwekkende kwestie:
censuur.
Door
Peter van Dijk
| Onder
de titel 'Gevaarlijke boeken' worden we geconfronteerd met
de eeuwenoude zorgen van kerk en staat voor het zieleheil
van de gelovigen en de burgers. Zieleheil was de smoes voor
de vrees van paus en koning dat ze hun macht en rijkdom kwijt
zouden raken. Want zij wisten, zelf geletterd, dat geletterdheid
en lezen kan leiden tot zelfstandige en kritisch denkende
onderdanen. Wie leest begrijpt meer. Voor de hedendaagse,
aan internet verslingerde westerling is vrijheid van informatie
zo vanzelfsprekend, dat iedere burger de vrijheid van meningsuiting
vooral als een persoonlijk recht is gaan beschouwen en neigt
te |
|
| |
Zaalzicht
Gevaarlijke boeken. Foto: Vannessa Timmermans. |
vergeten dat zij ook essentieel is voor de ander en voor het goed
functioneren van een democratische en vrijheidminnende samenleving.
De
tentoonstelling laat zien dat de vrijheid van informatie en wetenschap
nog altijd onder druk staat. Ook in onze westerse samenleving. Het
slotstuk van de expositie is een projectie op de muur van een lijst
met woorden, die op last van de regering-Trump niet door Amerikaanse
ambtenaren in officiële documenten gebruikt mogen worden. Deze
lijst is op 21 maart 2025 gepubliceerd en daarna aangevuld door de
schrijversorganisatie PEN America en heet 'Federal Government's
Growing Banned Words List' (pen.org/banned-words-list).
Woorden als affordable home, breastfeed, community equity, climate,
women, diverse, geothermal etc. zijn taboe en worden uit ambtelijke
teksten verwijderd. Teylers becommentarieert in de kleine handzame
catalogus dat 'als woorden verdwijnen, kennis verdwijnt. Trumps
regering gebruikt deze tactiek actief om grip op wetenschappelijk
onderzoek te houden. Cruciale informatie is niet meer toegankelijk.
Wetenschappers worden gedwongen zichzelf te censureren. Internationale
samenwerking wordt bemoeilijkt'.
Verboden
boeken
Op de tentoonstelling is te zien hoe baanbrekende uitvindingen in
informatietechnologie hand in hand gaan met onzekerheid, chaos, censuur
en verzet. Door de uitvinding van de boekdrukkunst in 1450 dreigde
de Kerk het monopolie op kennis te verliezen. De eerste slachtoffers
van kerkelijke tegenacties en verboden waren Maarten Luther (in 1521),
Copernicus (1530), Erasmus (1527), Calvijn (1536) en Galileo Galilei
(1610). De eerste officiële Romeinse Index van verboden boeken
verscheen een eeuw later in 1559 onder paus Paulus IV, de paus die
ook de vijgenblaadjes op de collectie antieke beelden van naakte mannen
in het Vaticaan liet aanbrengen en opvallende naaktheid in Michelangelo's
'Laatste oordeel' weg liet schilderen. Ik vond het bijzonder de boeken
van deze tot ketters veroordeelde schrijvers, waar ik ooit zoveel
over gehoord en gelezen had, in het echt te zien.
In
een vitrine ligt zomaar het boek van Copernicus uit 1543, waarin hij
aantoont dat de zon niet om de aarde draait zoals de kerk beweerde,
maar de aarde om de zon. En daarnaast eenzelfde zwaar gecensureerd
exemplaar, uit 1566, waarin het hoofdstuk over de beweging van de
aarde is verwijderd en allerlei passages met wit perkament overgeplakt
zijn. Toen Copernicus doorging zijn theorie publiekelijk te verkondigen,
eiste de paus censuur. Uiteindelijk kwam Copernicus in 1616 in de
officiële Index terecht.
| 
|
Als
reactie op de publicatiedrift van protestantse auteurs als
Luther en Calvijn kwam de paus, al voor de Index verspreid
werd, met een verbod voor katholieken om hun boeken te lezen.
Overtreders riskeerden zware straffen, boetes, verhoren, folteringen,
gevangenis. De Index in de tentoonstelling, een exemplaar
uit 1704, ligt nu, anno 2026, gereduceerd tot slechts een
boek, broederlijk naast Copernicus en Galileo Galilei. In
het jaar van publicatie 1704 verbood deze Index het bezitten
en lezen van ongeveer 4000 titels van 1500 schrijvers en dreigden
ellendige straffen voor de overtreders. Pas in 1966 werd de
Index afgeschaft. |
Nicolaas
Copernicus (1472-1543), 'De Revolutionibus orbium coelestium'
(Over de omwentelingen van de hemellichamen), Neurenberg,
1543. Collectie Tresoar. Foto’s: Marieke Balk. |
|
In
een aparte vitrine ligt het eerste deel van de 'bijbel' van kennis
en wetenschap, de 'Encyclopédie' van Diderot en d'Alembert.
In totaal zeventien delen tekst, elf delen illustratie, zeven delen
supplement, gedrukt gedurende eenentwintig jaar (van 1751 tot 1772)
bij vier verschillende uitgeverijen, dankzij de arbeid van meer dan
duizend medewerkers. Allen deden dit werk clandestien, met gevaar
voor eigen leven. De 'Encyclopédie', met zijn radicale verlichtingsideeën,
stimuleerde de wetenschap en het anti-klerikale, kritische en democratische
denken en werd aldus een factor in de oppositie tegen kerk en koning,
die leidde tot de Franse revolutie.
De
Verlichting
Een geluk voor Diderot en de zijnen was dat de toenmalige directeur
van de Franse censuur, Chrétien-Guillaume De Lamoignon de Malesherbes
een relatief verlichte liberaal was, die zelf soms meehielp teksten
voor de drukker in zijn eigen huis voor zijn eigen agenten te verstoppen.
Malesherbes zorgde er ook voor, onder meer via diplomatieke post,
dat Jean-Jacques Rousseau zijn boeken kon laten drukken en verspreiden.
Hij stierf net als zijn baas Lodewijk XVI tijdens de Franse revolutie
onder de guillotine. Blijkbaar was zijn belangrijke rol in de opkomst
van de Verlichting, zoals hij wenste, geheim gebleven. Het exemplaar
in de tentoonstelling is het eerste deel en gedrukt in Neuchâtel,
Zwitserland. Het boek ligt open bij de openingsprent, die de inhoud
op bijna vertrouwde classicistische wijze in een piramide van figuren
introduceert, met dit verschil dat uitsluitend Griekse godinnen, vrouwen,
de vele takken van wetenschap en kunst verbeelden.
De
top van de piramide is een vrouw, als een Maria met een stralend licht,
die de Waarheid symboliseert. Onder haar in de pyramide van godinnen
bevinden zich de filosofie, botanica, chemie, natuurkunde, dichtkunst,
zangkunst enz.. Theologie, de kennis van God, staat naast de dames
Waarzeggerij en Zwarte magie. Het boek met bijdragen van Denis Diderot,
Voltaire, Rousseau, Paul-Henry Thiry d'Holbach en vele andere denkers
en wetenschappers, verdedigde de vrije meningsuiting, democratie en
religieuze tolerantie. Het luidde de Verlichting in en de bevrijding
van autocratie en religieuze dwang in het westen. In de geschiedenis
van de westerse mens is dit een een heilig boek. Zo beleefde ik het
ook.
| Rome
ageerde in het begin vooral tegen protestanten, daarna tegen
evolutiebiologen, seksuologen, natuurkundigen. Op de expositie
liggen ook de invloedrijke werken van Linnaeus, die paus Clemens
XIII in zijn tijd liet verbranden. Verder: van Offray de la
Mettrie, 'L'homme machine' (1748) dat betoogde dat de ziel
niet bestaat, maar dat gevoel, waarneming en denken voortkomen
uit het menselijk zenuwstelsel. De Leidse uitgever en polemist
Elie Luzac gaf het boek uit en moest zich voor de rechter
tegen protestantse scherpslijpers verweren.
Van
Charles Darwin is 'On the origin of species' (1860) aanwezig
en van opa Erasmus Darwin, die al ver voor zijn kleinzoon
over hetzelfde onderwerp publiceerde, 'The laws of organic
life' (1796). Charles Darwin werd ook verboden in Cambridge,
Ierland, Griekenland, Sovjet-Unie, Joegoslavië en door
de staten Tennessee, Arkansas en Mississipi in de VS.
Een
niets verhullende verhandeling om gehuwden te helpen, van
genot tot anticonceptie, is het boek 'Het volkomen huwelijk.
Voor den arts en den echtgenoot geschreven' (1926), door de
arts Theodoor Hendrik van de Velde. Het mocht niet gelezen
worden door katholieken, maar ook niet door nazi's. Het stond
behalve op de Index van Rome ook op lijst van ongewenste geschriften
in Nazi-Duitsland. |
|
| |
Titelplaat
van de Encyclopédie, ou Dictionnaire raisonné
des sciences, des arts et des métiers, Denis Diderot
& Jean le Rond d’Alembert, Parijs: Briasson, David,
Le Breton, etc. Neuchâtel: Faulche, 1751-1772. Collectie
Teylers Museum. |
Nazi-Duitsland
De tentoonstelling wint aan waarschuwende kracht door een aantal video's.
Eén toont het 'apenproces' in Dayton USA in 1925. Dat ging
over de vraag of een leraar op school mag uitleggen dat de mens van
de aap afstamt. We zien de leraar John Scopes die zich verdedigt tegen
de streng gelovige politicus William Jennings Bryan, die een circusachtige
rechtszaak wel kon gebruiken bij zijn tot dan toe mislukte pogingen
om president te worden. Het proces ging vergezeld van affiches met
tekeningen van verklede apen en ironisch bedoelde teksten als: 'Hij
gaat op zondag naar de kerk'. In hoger beroep stopte de rechter de
vervolging, vanwege een vormfout. Fanaat Bryan was inmiddels aan de
opwinding bezweken. In Tennessee hebben de conservatieven het voor
elkaar gekregen dat heden ten dage op scholen het creationisme onderwezen
mag worden: God schiep de aarde in zes dagen en schiep mens en aap
apart. In Turkije is Erdogan nog verder gegaan en heeft in 2017 Darwin
uit het curriculum van alle Turkse scholen laten schrappen, als niet
passend bij de traditionele Turkse waarden.
Maar
Amerika stond wat betreft de evolutie niet alleen. Ook in Pruisen
werd Darwin geboycot, van 1882 tot 1925. Stalin verwierp op zijn beurt
de erfelijkheidsleer van Mendel als een kapitalistisch verzinsel en
gaf ruim baan aan Trofim Lysenko, die beweerde dat planten zich aanpassen
aan hun omgeving. Bestrijding van Lysenko betekende de goelag. Louise
Fresco heeft aan deze charlatan een spannend boek gewijd, 'De plantenjager
uit Leningrad'. Seksualiteit, voorbehoedsmiddelen, abortus zijn thema's
waartegen kerken en rechtse politici graag ageren. De Amerikaanse
Comstock Act van 1873 verbiedt het versturen van obsceen materiaal,
daaronder valt ook naaktheid. Op de tentoonstelling hangt een mooie
spotprent die laat zien dat zelfs het versturen van een foto van een
pas geboren baby tot gevangenisstraf kan leiden.
Ook Nazi-Duitsland kende zijn Index, een geheime lijst met zesduizend
verboden auteurs en hun titels. Vooral romans van Joodse auteurs werden
geboycot, maar ook de verkoop van geruchtmakende wetenschappelijke
boeken, zoals van de jood Albert Einstein. Einstein vluchtte tenslotte
naar de VS. Alles wat verboden werd, belandde bij voorkeur op een
publieke brandstapel. Ook daar is in de tentoonstelling een video
van opgenomen, met een boekverbranding op 10 mei 1933 in Berlijn onder
leiding van Joseph Goebbels, die spreekt van heropvoeding van Duitsland:
"Nee tegen decadentie en morele corruptie."
Tegenkrachten
Nu we met internet weer zo'n informatierevolutie beleven, waarin nog
veel meer mensen actief zijn, blijkt de tentoonstelling een ware wake-up
call. Er bestaan nog altijd boekverboden. PEN America heeft vastgesteld
dat 23.000 boeken verboden en verwijderd zijn uit de bibliotheken
van scholen in heel Amerika. Het zijn vooral boeken over 'woke'- onderwerpen
als ras, gender en identiteit die van de plank gehaald worden.
| 
|
Uit Amerikaanse openbare bibliotheken zijn alleen al in 2023
minstens tienduizend boeken weggehaald, onder druk van religieuze
groepen en anti-vaccinatie-wappies. Dat gebeurde zomaar, zonder
massale opstanden van andersdenkenden. Het hoofd van de Library
of Congress, de Afro-Amerikaanse Carla Hayden, in 2016 benoemd
door president Biden, werd vorig jaar door Trump per e-mail
ontslagen, omdat ze volgens hem teveel 'woke-documenten' en
bepaalde foute kinderboeken aanschafte.
"Dat past niet bij de behoefte van Amerika en daar betaalt
de Amerikaanse belastingbetaler niet voor," zei Trump.
|
Nicolaas
Copernicus (1472-1543), 'De Revolutionibus orbium coelestium'
(Over de omwentelingen van de hemellichamen), Neurenberg,
1543. Collectie Tresoar. Foto’s: Marieke Balk. |
|
De
Library of Congress is de grootste bibliotheek ter wereld en fungeert
als wetenschappelijk onderzoekscentrum. Alle Amerikaanse overheidsdocumenten
worden er bewaard. Uitgeverijen durven nu bijvoorbeeld geen wetenschappelijke
boeken meer over het coronavirus te publiceren. Het gaat in de huidige
Amerikaanse cultuuroorlog niet alleen om de bescherming van de kwetsbare
kinderziel. Maar vooral om een ideologische controle van scholen,
culturele instituten en wetenschappelijke instellingen (bijv. Harvard
University), gericht tegen de vele vormen van diversiteit. Gelukkig
werken er nog tegenkrachten in Amerika, zoals rechters en dappere
decanen.
Gevaarlijke
boeken, t/m 30 augustus 2026, Teylers Museum, Spaarne 16, Haarlem.
Website: teylersmuseum.nl.
Peter
van Dijk is journalist.
